Isitma

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 295–296-b. — ziyouz.com

Isitma — odam va issiq qonli hayvonlar organizmining qözğatuvçi omillar (xususan, mikroblar)ga nisbatan maxsus reaksiyasi; himoyalaniş usullaridan biri. Gavda t-rasining kötarilişida namoyon böladi, köpgina kasalliklarda kuzatiladi. Gavda t-rasining kötarilişi b-n ötadigan hamma kasalliklar qadimdan I. deb atalgan. I. hozir mustaqil kasallik deb hisoblanmasa ham, ba'zi kasalliklar hamon I. deb ataladi (mas, bezgak isitmasi, iskabtopar isitmasi, Ku isitmasi). I.ning infeksion va noin-feksion xillari farq qilinadi. I. yuqumli kasalliklarda ham, yuqumsiz kasalliklarda ham çiqaverişi mumkin.

Köpinça kasallik mikroblari (va viruslari) çiqargan modsalar va ularning parçalaniş mahsulotlari, orga-nizmga hazm yölidan boşqa yöl b-n kiritilgan yot oqsillar (ba'zan vak-sinalar)ning parçalaniş mahsulotlari, şuningdek, organizmning öz töqima va hujayralari şikastlanganda (mas, içga qon quyilganda, jarohatlanişda, töqimalar ezilganda va h. k.) hosil böladigan moddalar ta'sirida I. çiqadi. Organizmda moddalar almaşinganda kimyoviy reaksiyalar röy berişi töfayli ba'zi a'zolarda, mas, jigar va muskullarda doim issiklik hosil bölib turadi, şundan ma'lum bir qismining badanda uşlanib qolişi gavda t-rasining kötarilişiga sabab böladi. Yuqorida aytilgan moddalar boş miyadagi termoregulyatsiya markaziga bevosita yoki retseptorlar orqali ta'sir etganda I. paydo böladi. Gavda t-rasi tez kötarilganda teri tomirlari torayib (spazm), sovuq seziladi va muskullar titraydi (q. Jun-jiş). Gavda t-rasi juda yuqori kötarilgan vaqtda organizmdan issikdik çiqib ketişi kuçayib, issiqlik hosil bölişi vaqtinça muvozanatlanadi. T-ra tuşayotganda organizmdan issiklik çiqib ketişi yanada kuçayadi (badan terlaydi, teri tomirlari kengayadi). T-ra birdaniga — juda tez (kritik) yoki sekin-asta (litik) tuşişi mumkin.

Ba'zi mikrob zaharlarining katta dozalari termoregulyatsiya markazini qözğatgaç, ketidan susaytirişi mumkin. Şu sababli kasallik (mas, dif-teriya) ning oğir — toksik xili deyarli. I.siz ötişi mumkin. Keksalar va ozğin, bedarmon kişilar oğir infeksion kasalliklar b-n oğriganda ba'zan I. çiqmaydi.

Gavda t-rasining kötariliş darajasiga qarab I. subfebril (38° dan past), örtaça (39,5° gaça), yukrri yoki baland (4 G gaça) va, ba'zan, haddan taşqari yuqori (41° dan ortiq) böladi. Gavda t-rasining 40—4G gaça kötarilişi boş oğriği, darmonsizlik, iştaha böğilişi, me'da sekretsiyasining susayişi va b. hodisalarga sabab bölsada, hayot uçun xavfli emaye Lekin isitmali ba'zi kasalliklarda bemorning alaxlaşi, behuş bölib qolişi, moddalar almaşinuvi va ovqat hazm qilişning buzilişi, asosan, t-raning köp kötarilişiga emas, balki şu kasallikdagi intoksikatsiya xususiyatlariga va şuning natijasida orga-- nizmdagi turli funksiyalarning buziliş darajasiga boğliq. Bu holda be-mor atrofida hamşira yoki boşqa tibbiyot xodimi, şuningdek, bemorning yaqin kişilari bölib sovuq kompress qöyişi va bexosdan örnidan turib ket-masligini nazorat qilib turişi şart.

Kasallik sababini bartaraf qilmay turib, isitmani sun'iy yöl b-n tuşiriş bemorning kayfiyatini yaxşilasa ham, naf bermaydi, aksinça, taşhis (diagnoz) ni qiyinlaştiradi. I. çiqqanda organizmning immun xususiyatlari kuçayib (q. Immunitet), infeksion jarayonlar susayadi, şu bois ayrim hollarda (zaxmning 4-bosqiçi, epidemik ensefalit va b.) davo maq-sadida sun'iy I. yuzaga keltiriladi.

Q.: Immunitet, Immunitet, Immunitet

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИСИТМА — одам ва иссиқ қонли ҳайвонлар организмининг қўзғатувчи омиллар (хусусан, микроблар)га нисбатан махсус реакцияси; ҳимояланиш усулларидан бири. Гавда т-расининг кўтарилишида намоён бўлади, кўпгина касалликларда кузатилади. Гавда т-расининг кўтарилиши б-н ўтадиган ҳамма касалликлар қадимдан И. деб аталган. И. ҳозир мустақил касаллик деб ҳисобланмаса ҳам, баъзи касалликлар ҳамон И. деб аталади (мас, безгак иситмаси, искабтопар иситмаси, Ку иситмаси). И.нинг инфекцион ва ноин-фекцион хиллари фарқ қилинади. И. юқумли касалликларда ҳам, юқумсиз касалликларда ҳам чиқавериши мумкин.

Кўпинча касаллик микроблари (ва вируслари) чиқарган модцалар ва уларнинг парчаланиш маҳсулотлари, орга-низмга ҳазм йўлидан бошқа йўл б-н киритилган ёт оқсиллар (баъзан вак-циналар)нинг парчаланиш маҳсулотлари, шунингдек, организмнинг ўз тўқима ва ҳужайралари шикастланганда (мас, ичга қон қуйилганда, жароҳатланишда, тўқималар эзилганда ва ҳ. к.) ҳосил бўладиган моддалар таъсирида И. чиқади. Организмда моддалар алмашинганда кимёвий реакциялар рўй бериши тўфайли баъзи аъзоларда, мас, жигар ва мускулларда доим иссиклик ҳосил бўлиб туради, шундан маълум бир қисмининг баданда ушланиб қолиши гавда т-расининг кўтарилишига сабаб бўлади. Юқорида айтилган моддалар бош миядаги терморегуляция марказига бевосита ёки рецепторлар орқали таъсир этганда И. пайдо бўлади. Гавда т-раси тез кўтарилганда тери томирлари торайиб (спазм), совуқ сезилади ва мускуллар титрайди (қ. Жун-жиш). Гавда т-раси жуда юқори кўтарилган вақтда организмдан иссикдик чиқиб кетиши кучайиб, иссиқлик ҳосил бўлиши вақтинча мувозанатланади. Т-ра тушаётганда организмдан иссиклик чиқиб кетиши янада кучаяди (бадан терлайди, тери томирлари кенгаяди). Т-ра бирданига — жуда тез (критик) ёки секин-аста (литик) тушиши мумкин.

Баъзи микроб заҳарларининг катта дозалари терморегуляция марказини қўзғатгач, кетидан сусайтириши мумкин. Шу сабабли касаллик (мас, диф-терия) нинг оғир — токсик хили деярли. И.сиз ўтиши мумкин. Кексалар ва озғин, бедармон кишилар оғир инфекцион касалликлар б-н оғриганда баъзан И. чиқмайди.

Гавда т-расининг кўтарилиш даражасига қараб И. субфебрил (38° дан паст), ўртача (39,5° гача), юкрри ёки баланд (4 Г гача) ва, баъзан, ҳаддан ташқари юқори (41° дан ортиқ) бўлади. Гавда т-расининг 40—4Г гача кўтарилиши бош оғриғи, дармонсизлик, иштаҳа бўғилиши, меъда секрециясининг сусайиши ва б. ҳодисаларга сабаб бўлсада, ҳаёт учун хавфли эмае Лекин иситмали баъзи касалликларда беморнинг алахлаши, беҳуш бўлиб қолиши, моддалар алмашинуви ва овқат ҳазм қилишнинг бузилиши, асосан, т-ранинг кўп кўтарилишига эмас, балки шу касалликдаги интоксикация хусусиятларига ва шунинг натижасида орга-- низмдаги турли функцияларнинг бузилиш даражасига боғлиқ. Бу ҳолда бе-мор атрофида ҳамшира ёки бошқа тиббиёт ходими, шунингдек, беморнинг яқин кишилари бўлиб совуқ компресс қўйиши ва бехосдан ўрнидан туриб кет-маслигини назорат қилиб туриши шарт.

Касаллик сабабини бартараф қилмай туриб, иситмани сунъий йўл б-н тушириш беморнинг кайфиятини яхшиласа ҳам, наф бермайди, аксинча, ташҳис (диагноз) ни қийинлаштиради. И. чиққанда организмнинг иммун хусусиятлари кучайиб (қ. Иммунитет), инфекцион жараёнлар сусаяди, шу боис айрим ҳолларда (захмнинг 4-босқичи, эпидемик энцефалит ва б.) даво мақ-садида сунъий И. юзага келтирилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.