Issiq elitişi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 350–351-b. — ziyouz.com
Issiq elitişi - taşqi muhitning yuqori t-rasi ta'sirida badanning qizib ketişidan kelib çikadigan kasallik. yozda, saratonda yoki is-siq binoda uzok, işlaganda I. e. mumkin. Ter bezlarining sust işlaşi, organizmning suvsizlanişi, suv içiş maromini buziş va b. sabablar b-n ter çiqmasligi yoki havoning juda nam bölişi, namni ötkazmaydigan kiyim kiyiş va ş. k. natijasida badandan ter bemalol buğlanib ketmasligidan böladi (q. Termoregulyatsiya).
Issiqqa har kim har xil çidaydi, buning ustiga biror kasallik b-n oğrib ötişdan keyin, iç ketganda, bezgak tutganda, spirtli içimliklar içganda va şunga öxşaş hollarda odamning issiqqa çidami özgarişi mumkin. Qalqonsimon bez, yurak-tomir kasalliklari bölgan, semirib ketgan kişilar boşqa kişilarga nisbatan tezroq qiziydi. Ayniqsa, yangi tuğilgan va gödak bolalar salga qizib ketadi. Organizm qizib ketganda gavda t-rasi avvaliga sekinlik b-n kötariladi, keyin tobora tez oşadi.
Odam gavdasi qizib ketganda darmoni qurib, ba'zan boşi aylanadi. Zör berib terlaş natijasida organizmdan köp suv va tuz çiqib ketadi. Töqimalarda suv kamayişi tufayli ter va siydik kam çiqadi, qon quyuklaşib, tomirlarda qon harakati qiyinlaşadi, töqimalar kislorodga yolçimaydi, şuning oqibatida boş miya faoliyati buziladi.
I. e. tösatdan boşlanadi: gavda t-rasi 42—43° gaça kötariladi, boş, orqa, oyoklar oğriydi, ba'zan köngil aynib, odam qusadi, iç ketadi, yuz qizaradi va kerkadi, nafas oliş va tomir urişi tezlaşadi. Issiq qattiq elitganda huşsizlik, tirişiş hollari kuzatiladi, köz qoraçiqlari kengayadi, ular yoruğdan ta'sirlanmaydi, badan kökarib qoladi, ba'zan talvasa tutadi.
Tez yordam: issiq elitgan kişini salqin joyga yotqizib, kiyimini yeçiş, badaniga sovuq suv sepib, orom beriş, fiziologik eritma quyiş, sun'iy nafas oldiriş, kislorodga yolçitiş, yurak faoliyatini yaxşilaydigan dorilar beriş va darhol vraçga murojaat qiliş zarur (yana q. Oftob urişi).
Oldini oliş: issiq binolarni şamollatiş (ventilyatsiya yoki konditsioner yordamida), yengil kiyim kiyiş, ustdan sovuq suv quyib, tanani savitiş, issiq sexda işlaganda gazli şörtang suv yoki meva şarbati, ayniqsa olça suvi içiş kerak. Suv içiş rejimiga rioya qilinsa va ter bemalol buğlanib tursa, odam 50—60° t-para çidaydi (organizmga ziyon yetmaydi). Issiq iqdimga yoki issiq joyda işlaşga asta-sekin moslaşuv (adaptatsiya) ning ahamiyati katta.
Q.: Oftob urişi, Termoregulyatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИССИҚ ЭЛИТИШИ - ташқи муҳитнинг юқори т-раси таъсирида баданнинг қизиб кетишидан келиб чикадиган касаллик. ёзда, саратонда ёки ис-сиқ бинода узок, ишлаганда И. э. мумкин. Тер безларининг суст ишлаши, организмнинг сувсизланиши, сув ичиш маромини бузиш ва б. сабаблар б-н тер чиқмаслиги ёки ҳавонинг жуда нам бўлиши, намни ўтказмайдиган кийим кийиш ва ш. к. натижасида бадандан тер бемалол буғланиб кетмаслигидан бўлади (қ. Терморегуляция).
Иссиққа ҳар ким ҳар хил чидайди, бунинг устига бирор касаллик б-н оғриб ўтишдан кейин, ич кетганда, безгак тутганда, спиртли ичимликлар ичганда ва шунга ўхшаш ҳолларда одамнинг иссиққа чидами ўзгариши мумкин. Қалқонсимон без, юрак-томир касалликлари бўлган, семириб кетган кишилар бошқа кишиларга нисбатан тезроқ қизийди. Айниқса, янги туғилган ва гўдак болалар салга қизиб кетади. Организм қизиб кетганда гавда т-раси аввалига секинлик б-н кўтарилади, кейин тобора тез ошади.
Одам гавдаси қизиб кетганда дармони қуриб, баъзан боши айланади. Зўр бериб терлаш натижасида организмдан кўп сув ва туз чиқиб кетади. Тўқималарда сув камайиши туфайли тер ва сийдик кам чиқади, қон қуюклашиб, томирларда қон ҳаракати қийинлашади, тўқималар кислородга ёлчимайди, шунинг оқибатида бош мия фаолияти бузилади.
И. э. тўсатдан бошланади: гавда т-раси 42—43° гача кўтарилади, бош, орқа, оёклар оғрийди, баъзан кўнгил айниб, одам қусади, ич кетади, юз қизаради ва керкади, нафас олиш ва томир уриши тезлашади. Иссиқ қаттиқ элитганда ҳушсизлик, тиришиш ҳоллари кузатилади, кўз қорачиқлари кенгаяди, улар ёруғдан таъсирланмайди, бадан кўкариб қолади, баъзан талваса тутади.
Тез ёрдам: иссиқ элитган кишини салқин жойга ётқизиб, кийимини ечиш, баданига совуқ сув сепиб, ором бериш, физиологик эритма қуйиш, сунъий нафас олдириш, кислородга ёлчитиш, юрак фаолиятини яхшилайдиган дорилар бериш ва дарҳол врачга мурожаат қилиш зарур (яна қ. Офтоб уриши).
Олдини олиш: иссиқ биноларни шамоллатиш (вентиляция ёки кондиционер ёрдамида), енгил кийим кийиш, устдан совуқ сув қуйиб, танани савитиш, иссиқ цехда ишлаганда газли шўртанг сув ёки мева шарбати, айниқса олча суви ичиш керак. Сув ичиш режимига риоя қилинса ва тер бемалол буғланиб турса, одам 50—60° т-para чидайди (организмга зиён етмайди). Иссиқ иқдимга ёки иссиқ жойда ишлашга аста-секин мослашув (адаптация) нинг аҳамияти катта.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.