Jaloliddin Manguberdi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39–42-b. — ziyouz.com
Jaloliddin Manguberdi JALOLIDDIN MANGUBERDI, Jaloliddin (töliq ismi Jaloliddin ibn Alovuddin Muhammad) (1198—1231) — Xorazmşohlar davlatining sönggi hukmdori (1220—31), mohir sarkarda. Anuşteginiylardan. Xorazmşohlardan Muhammadşoxning katta öğli. Onasi — Oyçeçak turkman kanizaklardan bölgan. Jaloliddin burnida xoli (mank) bölgani uçun Mankburni nomi b-n atalgan. Keyinçalik bu nom talaffuzda özgarib «Manguberdi» nomi b-n maşhur bölib ketgan.
J. M. voyaga yetgaç, otasi uni Ğazna, Bomiyon, Ğur, Bust, Takinobod, Zamindovar va Hindiston hududlarigaça bölgan yerlarga hokim va taxt vorisi etib tayinlagan (1215). Biroq Turkon xotun va qipçoq amirlarining qatiy noroziligi sababli Qutbiddin Özloqşoh foydasiga vorislikdan mahrum etilgan. J. M. otasining harbiy yurişlarida iştirok etib, özining jasur jangçi, iqtidorli sarkardalik qobiliyatlarini namoyiş etgan (q. Irğiz daryosi böyidagi ekang). Çingizxon boşçiligidagi möğul qöşinlari Movarounnahrga bostirib kirib birin-ketin şaharlarni egallab, Samarqandga yaqinlaşganlarida xorazmşoh Muhammad Kaspiy dengizi böyida joylaşgan Obeskun ş. yaqinidagi Aşur ada o.dan panohtopgan. Oğir bemor bölgan Muhammad öğillarini yoniga çorlab, sönggi damda J. M.ni öz örniga xorazmşoh etib tayinlagan. J. M. ukalari Oqşoh va Qutbiddin Özloqşoxlar b-n birga Gurganj mudofaasiga oşiqadi. Lekin Gurganjdagi qipçoq amirlari Turkon xotunning akasi Xumorteginni sulton deb e'lon qilib, J. M.ga qarşi suiqasd uyuştirmoqçi böldilar. Bundan xabar topgan J. M. Temur Malik boşçiligidagi 300 suvoriy b-n Gurganjni tark etib Xurosonga yöl olgan. Niso ş. yaqinida uni 700 nafar möğul suvoriysi kutardi. J. M. şiddatli jangdan söng ularni tor-mor keltirib, Nişopurga keldi. Bu yerdan u barça viloyat hokimlariga nomalar jönatib, möğul bosqinçilariga qarşi birlaşişga da'vat etdi, bir oydan söng Ğazni tomon yurdi. Yölda unga Hirot voliysi, qaynotasi Aminalmulk 10 ming kişilik qöşin b-n kelib qöşildi. Qandahorni qamal qilib turgan möğul qöşinlari b-n 3 kunlik jangda J. M. ularni tor-mor keltirgan. U Ğazniga 1221 y. keldi. Bu yerda unga xalaj qabilasi boşliği Sayfuddin Iğroq, Balx voliysi A'zam malik, afğonlar sardori Muzaffar malik, qarluklar boşliği Hasan Qarluq kelib qöşildilar. Ularning har biri ixtiyorida 30 minglik qöşin bor edi. J. M.ning özidagi kuçlar esa 60 ming suvoriy edi. J. M. Valiyon qal'asini qamal qilayotgan Takajuk va Malğur boşçiligidagi möğul qöşiniga hujum qilib, 3 kunlik jangdan söng ularni tor-mor keltirgan, 1000 dan ortiq möğul askari öldirilgan, omon qolgan qismi Panjşir daryosidan ötib, köprikni buzib taşlaşgan. Bu J. M.ning möğullar ustidan qozongan dastlabki yirik ğalabasi edi.
Çingizxon J. M.ga qarşi Şiki Xutuxu nöyonni 45 minglik qöşin b-n jönatadi. Ğazni yaqinidagi Parvon jangit J. M. möğullar ustidan ajoyib ğalabani qölga kiritadi. Biroq jangdan söng J. M.ning laşkarboşilari ölja ustida özaro janjallaşib qolib, oqibatda Sayfuddin Iğroq, A'zam malik va Muzaffar maliklar J. M.ni tark etganlar. J. M.ning yonida faqat Aminalmulk öz laşkari b-n qolgan, xolos.
Çingizxon katta qöşin töplab J. M.ga qarşi şaxsan özi otlangan. Fapdiz qal'asi yaqinida J. M. Çingizxon qöşinining ilğorini tor-mor keltiradi va kuçi ozligi sababli Sind (Hind) daryosi tomon çekinadi. Çingizxon qöşini J.M.ni daryodan utişiga imkon bermay qurşab oladi. 1221 y. 25 noyab.da bölgan tengsiz jangda (q. Sind daryosi böyidagi jang) mağlubiyatga uçragan J. M. 4000 jangçisi b-n Sindning öng sohiliga suzib ötib, çöl içkarisiga kirib ketdi (Bu çöl hozirda ham Çöli Jaloliy deb ataladi). Çingizxon J. M.ning bu jasoratidan hayratda qolib, öz öğillariga qarab: «Ota öğil mana şunday bölişi lozim!», degan. Oradan bir neça kun ötgaç, J. M. qöşini soni 7 mingga yetdi. Unga Kulbars bahodir, Kabkuh va Sa'diddin Ali aş-Şarabdor kabi laşkarboşilar öz kişilari b-n kelib qöşildi. J. M. Şim. Hindistonning notaniş çölida oç, juldur kiyimli jangçilari b-n sargardonlikda qoldi. Uning bu holidan foydalanmoqçi bölgan Şatra viloyati rana (şoh) si J. M.ga xujum qilgan. J. M.ning merganlik b-n otgan kamon öqidan rana halok böladi, qöşini esa parokanda bölib qoçadi. J. M. katta öljani qölga kiritadi.
Bu ğalabadan söng Sind, Uçça, Mölton, Lohur va Peşavor hokimi Nosiriddin Qubaça (1205—27)ning Nandana va Sakundagi noibi Qamariddin Karmoniy J. M.ga özini xayrixohligini izhor etib, sovğa-salomlar jönatgan. Ğiyosiddin Pirşoh ajralib ketgan amirlardan Sanjoqonxon, Elçi pahlavon, Örxon, Soyirça, Tekjoruq Xonkişilar öz laşkarlari b-n kelib J. M.ga qöşildilar. J. M. Kalor ş., Parosravar, Tarnuj qal'alarini qölga kiritdi. Mulklarining katta qismidan ajralgan Qubaça 10 ming otliq qöşini hamda mamluklar sulolasidan bölgan Dehli sultoni Şamsuddin Eltutmişsan olgan qöşimça kuç b-n J. M.ga qarşi jang qilgan, biroq mağlubiyatga uçragan, uning xazinasi, qurol-yaroğlari ölja tuşgan. 1222 y. Çingizxon J. M. izidan Törbay Töqşin va Bola nöyonni 20 minglik qöşin b-n jönatadi. Lekin ular Möltonga qadar borib, şaharni ololmay, jazirama issiqqa doş berolmay qaytişadi. J. M. öziga qarşi möğul qöşinlari jönatilgani xabarini Parosravar qal'asini olgandan söng eşitgan. J. M. Mölton tomon yöl olib Qubaça mulklaridan Uçça, Sadusan, Xatisor, Deval va Damrillarni qamal qiladi, qöşini uçun tuyalar zarurligi tufayli Gujarot viloyati markazi Nahrvalga Xosxon boşçiligida qöşin jönatadi. Şamsuddin Eltutmiş J. M. ustiga katta qöşin (30 ming otliq, 100 ming piyoda, 300 ta fil) tortadi. J. M. mardonavorlik b-n raqibiga qarşi çiqadi. J. M.ning Özbek Toy Jahon Paxlavon qömondonligi ostidagi ilgori Eltutmiş ilğori b-n töqnaşib raqibidan ustun keladi. Eltutmiş J. M. huzuriga elçisini yuborib sulh söraydi.
J. M. Hindistonda öz nomidan kumuş va mis tangalar zarb qiladi, unga tobe hind mulklarida uning nomi xutbaga qöşib öqilgan. Biroq vaziyat borgan sari murakkablaşib bormodqa edi. Eltutmiş, Qubaça, şuningdek, Hindistonning boşqa viloyat hokimlari özaro til biriktirib J.M.ga qarşi ittifoq tuzmoqçi ekanliklari ayon bölib qoldi. J. M.ning ikki laşkarboşisi Yazidak paxlavon va Sunqurjiq Toysilar xiyonat qilib Eltutmiş tomoniga ötganlar. Qiyin vaziyatdan qutuliş uçun J. M. harbiy kengaş çaqirgan. Amirlarning köpçiligi Iroq tomon yuriş qilib, uni Ğiyosiddin Pirşoxdan tortib olişni taklif qiladi. Iroqda siyosiy parokandalik hukm surardi. Iroq tomon ketişga qaror qilindi. J. M. özining Hindistonda zabt etgan mulklariga Özbek Toy Jahon Paxlavonni, Ğur va Ğazni viloyatlariga Hasan Qarluqni noib sifatida qoldirib, Iroqqa yöl olgan. Çölu biyobonlarni kesib ötişda J. M.ning köp jangçilari nobud bölgan, nihoyat u 4 ming jangçisi b-n Kirmonga yetib kelgan. Ğiyosiddin Pirşoxning Kirmondagi noibi Baroq hojib J. M.ga tobelik izhor qiladi. Şundan söng J. M. Fors viloyati markazi Şerozga kelgan. Fors xrkimi otabek Sa'd ibn Zangiy va Yazd xokimi otabek Al-uddavla ibn Töğonşoh unga tobelik bildirişadi. J. M. Isfaxonga kelganda aholi uni katta tantana b-n kutib oladi, qöşini qurol-aslaqa b-n ta'minlanadi. Bu hol Ğiyosiddin Pirşohga yoqmaydi, u akasiga qarşi 30 ming otliq qöşin b-n yölga çiqadi. Biroq J. M. unga sovğa-salomlar b-n miroxur Odekni elçi sifatida jönatgan va özaro nizoni tinçlik b-n hal etgan. Qöşin boşliqlari J. M. tomoniga ötgan. 1225 y. J. M. Ozarbayjonga yuriş qiladi. Söng Bağdodga qarşi yurişga hozirlik köradi. Xalifa Nosirga elçi jönatib, möğullarga qarşi birlaşişga çaqirdi. Bunga javoban Xalifa J. M.ga qarşi özining mamluki amir Jamoliddin Quştemur boşliq 20 minglik qöşin jönatdi. Basra yaqinidagi jangda Xalifa qöşinlari tor-mor keltirildi. Xalifa Bağdod mudofaasi b-n maşğul böladi. J. M. Bağdod atrofida 12 kun turgaç, Ozarbayjon tomon ketadi. Ozarbayjon va Arron otabegi Özbek içkilik, maişatga berilib davlat işlarini öz holiga taşlab qöygan edi, davlatni amalda uning xotini Malika xotun boşqarardi. 1225 y. mayda J. M. Maroğa ş.ni jangsiz qölga kiritadi. Damaşq, Er-bil hokimlari u b-n ittifoq tuzişga rozi böladilar. Otabek Özbek Tabrizni taşlab Ganjaga, söng Alinjo qal'asiga qoçib öşa yerda vafot etadi. J. M. Malika xotunga uylanadi. Tabrizda bir neça kun turgandan söng öz qöşinini Gruziya tomon boşlaydi. 1225 y. avg.da Garni qal'asi yaqinida gurjilarning Ivane Mxargodzeli boşliq 60 minglik qöşinini tor-mor keltiradi va Tiflisga qarab yuradi. Gruziya malikasi Rusudana Kutaisiga köçib ötgan. J. M. Dvin, Lori ş.larini egallaydi, Surmari ş. xokimlari öz tobeliklarini bildirişgan.
1227 y. sent.da Isfahondan 30 çaqirim şarqdagi Sin qişloği yaqinida J. M. möğullarning Taynol nöyon boşliq qöşinini yenggan. Taynol nöyon J. M. haqida: «Zamonasining haqiqiy bahodiri ekan, öz tengqurlarining sarvari ekan», degan. J. M.ning Köniya sultoni Alouddin Kayqubod, Jazira hokimi al-Malik al-Aşraf Muzaf fariddin Muso, Damaşq hokimi al-Malik al-Muazzam Şarafiddin Iso va Misr hokimi al-Malik al-Komil Muhammadga nomalar yozib, ularni möğullarga qarşi kuraşiş yölida birlaştiriş yölidagi xatti-harakatlari behuda ketdi. Ustiga ustak Alouddin Kayqubod muxolif kuçlarni J. M.ga qarşi birlaştirişga muvaffaq böldi. 1230 y. 10 avg.da Arzinjon yaqinidagi jangda J. M. kuçlari mağlubiyatga uçradi. J. M.ning kuçsizlanganidan foydalangan möğullar katta qöşin b-n Ozarbayjonga bostirib kirib Maroğa, Tabrizni egallab (1231 y.) J. M.ni ta'qib etişgan. Mayofariqin viloyatidagi qişloqlardan birida möğullar tungi hujum natijasida J. M.ning oz sonli qöşinini tor-mor keltiradilar, J. M.ni özi esa ta'qibdan qutulib Kurdiston toğlariga çiqib ketgan. Bu yerda qaroqçi kurdlar qöliga asir tuşib, fojiali ravişda halok bölgan. J. M. haqida uning şaxsiy kotibi, tarixçi Nasaviy şunday yozadi: «Jaloliddin qoraçadan kelgan, örta böyli, turk lafzli odam edi. Fors tilini ham yaxşi bilardi. Uning botirligiga kelganda şuni aytiş kerakki, sulton arslonlar orasidagi eng kuçli şer edi. Bir sözli, kek saqlamaydigan, oçiq köngil, töğri odam edi. U jiddiy şaxe edi. Heç qaçon kulmasdi. Juda nari borsa, jilmayib qöyardi. U adolatsizliklarni yomon körardi. Jaloliddin öta qat'iyatli, nihoyatda irodali, murakkab vaziyatlarda, taqdirning qaltis sinovlarida özini yöqotib qöymaydigan favqulodda mard va botir sarkarda edi».
Özbekiston hukumati J. M.ning möğul bosqinçilariga qarşi kuraşda körsatgan miyelsiz jasorati, vatanga va öz xalqiga sadoqat va çeksiz muhabbatini qadrlaş va uning porloq ruhini abadiylaştiriş maqsadida «Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800 yilligini nişonlaş haqida» qaror qabul qiddi (1998 y.). Qarorga köra, uning yurti Xorazmda J. M.ga haykal örnatildi, yirik köça, maydon, jamoa korxonalari va b.ga uning nomi qöyildi. J. M. haqida videofilm, doston, pyesa va b. yaratilgan. «Jaloliddin Manguberdi» ordeni ta'sis etilgan (2000 y. 30 avg.).
Ad.: Şaxobiddin Muhammad al-Nasaviy , Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti, T., 1999; Jaloliddin Manguberdi (özbek, ingliz, rus tilida), T., 1999; Jaloliddin Manguberdi, Vatan, yurt himoyaçisi, T., 1999; Buniyotov 3., Anuştagin Xorazmşohlar davlati (1097—1231), T., 1998; Toşev N., Jaloliddin Manguberdi, T., 1999; Böriyev O., Toşev N., Jaloliddin Manguberdi, T., 1999; Xorazmşoh Jaloliddin Manguberdi, T., 1999; Mirxondning «Ravzat us-safo» asarida Jaloliddin Manguberdi zikri, T., 1999; Tonariy O., Jaloliddin Xorazmşoh va uning davri, T., 1999.
Naim Norqulov.
Q.: Sind daryosi böyidagi jang
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАЛОЛИДДИН МАНГУБЕРДИ, Жалолиддин (тўлиқ исми Жалолиддин ибн Аловуддин Муҳаммад) (1198—1231) — Хоразмшоҳлар давлатининг сўнгги ҳукмдори (1220—31), моҳир саркарда. Ануштегинийлардан. Хоразмшоҳлардан Муҳаммадшoxнинг катта ўғли. Онаси — Ойчечак туркман канизаклардан бўлган. Жалолиддин бурнида холи (манк) бўлгани учун Манкбурни номи б-н аталган. Кейинчалик бу ном талаффузда ўзгариб «Мангуберди» номи б-н машҳур бўлиб кетган.
Ж. М. вояга етгач, отаси уни Ғазна, Бомиён, Ғур, Буст, Такинобод, Заминдовар ва Ҳиндистон ҳудудларигача бўлган ерларга ҳоким ва тахт вориси этиб тайинлаган (1215). Бироқ Туркон хотун ва қипчоқ амирларининг қатьий норозилиги сабабли Қутбиддин Ўзлоқшоҳ фойдасига ворисликдан маҳрум этилган. Ж. М. отасининг ҳарбий юришларида иштирок этиб, ўзининг жасур жангчи, иқтидорли саркардалик қобилиятларини намойиш этган (қ. Ирғиз дарёси бўйидаги эканг). Чингизхон бошчилигидаги мўғул қўшинлари Мовароуннаҳрга бостириб кириб бирин-кетин шаҳарларни эгаллаб, Самарқандга яқинлашганларида хоразмшоҳ Муҳаммад Каспий денгизи бўйида жойлашган Обескун ш. яқинидаги Ашур ада о.дан паноҳтопган. Оғир бемор бўлган Муҳаммад ўғилларини ёнига чорлаб, сўнгги дамда Ж. М.ни ўз ўрнига хоразмшоҳ этиб тайинлаган. Ж. М. укалари Оқшоҳ ва Қутбиддин Ўзлоқшохлар б-н бирга Гурганж мудофаасига ошиқади. Лекин Гурганждаги қипчоқ амирлари Туркон хотуннинг акаси Хумортегинни султон деб эълон қилиб, Ж. М.га қарши суиқасд уюштирмоқчи бўлдилар. Бундан хабар топган Ж. М. Темур Малик бошчилигидаги 300 суворий б-н Гурганжни тарк этиб Хуросонга йўл олган. Нисо ш. яқинида уни 700 нафар мўғул суворийси кутарди. Ж. М. шиддатли жангдан сўнг уларни тор-мор келтириб, Нишопурга келди. Бу ердан у барча вилоят ҳокимларига номалар жўнатиб, мўғул босқинчиларига қарши бирлашишга даъват этди, бир ойдан сўнг Ғазни томон юрди. Йўлда унга Ҳирот волийси, қайнотаси Аминалмулк 10 минг кишилик қўшин б-н келиб қўшилди. Қандаҳорни қамал қилиб турган мўғул қўшинлари б-н 3 кунлик жангда Ж. М. уларни тор-мор келтирган. У Ғазнига 1221 й. келди. Бу ерда унга халаж қабиласи бошлиғи Сайфуддин Иғроқ, Балх волийси Аъзам малик, афғонлар сардори Музаффар малик, қарлуклар бошлиғи Ҳасан Қарлуқ келиб қўшилдилар. Уларнинг ҳар бири ихтиёрида 30 минглик қўшин бор эди. Ж. М.нинг ўзидаги кучлар эса 60 минг суворий эди. Ж. М. Валиён қалъасини қамал қилаётган Такажук ва Малғур бошчилигидаги мўғул қўшинига ҳужум қилиб, 3 кунлик жангдан сўнг уларни тор-мор келтирган, 1000 дан ортиқ мўғул аскари ўлдирилган, омон қолган қисми Панжшир дарёсидан ўтиб, кўприкни бузиб ташлашган. Бу Ж. М.нинг мўғуллар устидан қозонган дастлабки йирик ғалабаси эди.
Чингизхон Ж. М.га қарши Шики Хутуху нўённи 45 минглик қўшин б-н жўнатади. Ғазни яқинидаги Парвон жангит Ж. М. мўғуллар устидан ажойиб ғалабани қўлга киритади. Бироқ жангдан сўнг Ж. М.нинг лашкарбошилари ўлжа устида ўзаро жанжаллашиб қолиб, оқибатда Сайфуддин Иғроқ, Аъзам малик ва Музаффар маликлар Ж. М.ни тарк этганлар. Ж. М.нинг ёнида фақат Аминалмулк ўз лашкари б-н қолган, холос.
Чингизхон катта қўшин тўплаб Ж. М.га қарши шахсан ўзи отланган. Fapдиз қалъаси яқинида Ж. М. Чингизхон қўшинининг илғорини тор-мор келтиради ва кучи озлиги сабабли Синд (Ҳинд) дарёси томон чекинади. Чингизхон қўшини Ж.М.ни дарёдан утишига имкон бермай қуршаб олади. 1221 й. 25 нояб.да бўлган тенгсиз жангда (қ. Синд дарёси бўйидаги жанг) мағлубиятга учраган Ж. М. 4000 жангчиси б-н Синднинг ўнг соҳилига сузиб ўтиб, чўл ичкарисига кириб кетди (Бу чўл ҳозирда ҳам Чўли Жалолий деб аталади). Чингизхон Ж. М.нинг бу жасоратидан ҳайратда қолиб, ўз ўғилларига қараб: «Ота ўғил мана шундай бўлиши лозим!», деган. Орадан бир неча кун ўтгач, Ж. М. қўшини сони 7 мингга етди. Унга Кулбарс баҳодир, Кабкуҳ ва Саъдиддин Али аш-Шарабдор каби лашкарбошилар ўз кишилари б-н келиб қўшилди. Ж. М. Шим. Ҳиндистоннинг нотаниш чўлида оч, жулдур кийимли жангчилари б-н саргардонликда қолди. Унинг бу ҳолидан фойдаланмоқчи бўлган Шатра вилояти рана (шоҳ) си Ж. М.га xужум қилган. Ж. М.нинг мерганлик б-н отган камон ўқидан рана ҳалок бўлади, қўшини эса пароканда бўлиб қочади. Ж. М. катта ўлжани қўлга киритади.
Бу ғалабадан сўнг Синд, Учча, Мўлтон, Лоҳур ва Пешавор ҳокими Носириддин Қубача (1205—27)нинг Нандана ва Сакундаги ноиби Қамариддин Кармоний Ж. М.га ўзини хайрихоҳлигини изҳор этиб, совға-саломлар жўнатган. Ғиёсиддин Пиршоҳ ажралиб кетган амирлардан Санжоқонхон, Элчи паҳлавон, Ўрхон, Сойирча, Текжоруқ Хонкишилар ўз лашкарлари б-н келиб Ж. М.га қўшилдилар. Ж. М. Калор ш., Паросравар, Тарнуж қалъаларини қўлга киритди. Мулкларининг катта қисмидан ажралган Қубача 10 минг отлиқ қўшини ҳамда мамлуклар сулоласидан бўлган Деҳли султони Шамсуддин Элтутмишцан олган қўшимча куч б-н Ж. М.га қарши жанг қилган, бироқ мағлубиятга учраган, унинг хазинаси, қурол-яроғлари ўлжа тушган. 1222 й. Чингизхон Ж. М. изидан Тўрбай Тўқшин ва Бола нўённи 20 минглик қўшин б-н жўнатади. Лекин улар Мўлтонга қадар бориб, шаҳарни ололмай, жазирама иссиққа дош беролмай қайтишади. Ж. М. ўзига қарши мўғул қўшинлари жўнатилгани хабарини Паросравар қалъасини олгандан сўнг эшитган. Ж. М. Мўлтон томон йўл олиб Қубача мулкларидан Учча, Садусан, Хатисор, Девал ва Дамрилларни қамал қилади, қўшини учун туялар зарурлиги туфайли Гужарот вилояти маркази Наҳрвалга Хосхон бошчилигида қўшин жўнатади. Шамсуддин Элтутмиш Ж. М. устига катта қўшин (30 минг отлиқ, 100 минг пиёда, 300 та фил) тортади. Ж. М. мардонаворлик б-н рақибига қарши чиқади. Ж. М.нинг Ўзбек Той Жаҳон Пахлавон қўмондонлиги остидаги илгори Элтутмиш илғори б-н тўқнашиб рақибидан устун келади. Элтутмиш Ж. М. ҳузурига элчисини юбориб сулҳ сўрайди.
Ж. М. Ҳиндистонда ўз номидан кумуш ва мис тангалар зарб қилади, унга тобе ҳинд мулкларида унинг номи хутбага қўшиб ўқилган. Бироқ вазият борган сари мураккаблашиб бормодқа эди. Элтутмиш, Қубача, шунингдек, Ҳиндистоннинг бошқа вилоят ҳокимлари ўзаро тил бириктириб Ж.М.га қарши иттифоқ тузмоқчи эканликлари аён бўлиб қолди. Ж. М.нинг икки лашкарбошиси Язидак пахлавон ва Сунқуржиқ Тойсилар хиёнат қилиб Элтутмиш томонига ўтганлар. Қийин вазиятдан қутулиш учун Ж. М. ҳарбий кенгаш чақирган. Амирларнинг кўпчилиги Ироқ томон юриш қилиб, уни Ғиёсиддин Пиршохдан тортиб олишни таклиф қилади. Ироқда сиёсий парокандалик ҳукм сурарди. Ироқ томон кетишга қарор қилинди. Ж. М. ўзининг Ҳиндистонда забт этган мулкларига Ўзбек Той Жаҳон Пахлавонни, Ғур ва Ғазни вилоятларига Ҳасан Қарлуқни ноиб сифатида қолдириб, Ироққа йўл олган. Чўлу биёбонларни кесиб ўтишда Ж. М.нинг кўп жангчилари нобуд бўлган, ниҳоят у 4 минг жангчиси б-н Кирмонга етиб келган. Ғиёсиддин Пиршоxнинг Кирмондаги ноиби Бароқ ҳожиб Ж. М.га тобелик изҳор қилади. Шундан сўнг Ж. М. Форс вилояти маркази Шерозга келган. Форс хркими отабек Саъд ибн Зангий ва Йазд хoкими отабек Ал-уддавла ибн Тўғоншоҳ унга тобелик билдиришади. Ж. М. Исфахoнга келганда аҳоли уни катта тантана б-н кутиб олади, қўшини қурол-аслақа б-н таъминланади. Бу ҳол Ғиёсиддин Пиршоҳга ёқмайди, у акасига қарши 30 минг отлиқ қўшин б-н йўлга чиқади. Бироқ Ж. М. унга совға-саломлар б-н мирохур Одекни элчи сифатида жўнатган ва ўзаро низони тинчлик б-н ҳал этган. Қўшин бошлиқлари Ж. М. томонига ўтган. 1225 й. Ж. М. Озарбайжонга юриш қилади. Сўнг Бағдодга қарши юришга ҳозирлик кўради. Халифа Носирга элчи жўнатиб, мўғулларга қарши бирлашишга чақирди. Бунга жавобан Халифа Ж. М.га қарши ўзининг мамлуки амир Жамолиддин Қуштемур бошлиқ 20 минглик қўшин жўнатди. Басра яқинидаги жангда Халифа қўшинлари тор-мор келтирилди. Халифа Бағдод мудофааси б-н машғул бўлади. Ж. М. Бағдод атрофида 12 кун тургач, Озарбайжон томон кетади. Озарбайжон ва Аррон отабеги Ўзбек ичкилик, маишатга берилиб давлат ишларини ўз ҳолига ташлаб қўйган эди, давлатни амалда унинг хотини Малика хотун бошқарарди. 1225 й. майда Ж. М. Мароға ш.ни жангсиз қўлга киритади. Дамашқ, Эр-бил ҳокимлари у б-н иттифоқ тузишга рози бўладилар. Отабек Ўзбек Табризни ташлаб Ганжага, сўнг Алинжо қалъасига қочиб ўша ерда вафот этади. Ж. М. Малика хотунга уйланади. Табризда бир неча кун тургандан сўнг ўз қўшинини Грузия томон бошлайди. 1225 й. авг.да Гарни қалъаси яқинида гуржиларнинг Иване Мхаргoдзели бошлиқ 60 минглик қўшинини тор-мор келтиради ва Тифлисга қараб юради. Грузия маликаси Русудана Кутаисига кўчиб ўтган. Ж. М. Двин, Лори ш.ларини эгаллайди, Сурмари ш. хoкимлари ўз тобеликларини билдиришган.
1227 й. сент.да Исфаҳондан 30 чақирим шарқдаги Син қишлоғи яқинида Ж. М. мўғулларнинг Тайнол нўён бошлиқ қўшинини енгган. Тайнол нўён Ж. М. ҳақида: «Замонасининг ҳақиқий баҳодири экан, ўз тенгқурларининг capвари экан», деган. Ж. М.нинг Кўния султони Алоуддин Кайқубод, Жазира ҳокими ал-Малик ал-Ашраф Музаф фариддин Мусо, Дамашқ ҳокими ал-Малик ал-Муаззам Шарафиддин Исо ва Миср ҳокими ал-Малик ал-Комил Муҳаммадга номалар ёзиб, уларни мўғулларга қарши курашиш йўлида бирлаштириш йўлидаги хатти-ҳаракатлари беҳуда кетди. Устига устак Алоуддин Кайқубод мухолиф кучларни Ж. М.га қарши бирлаштиришга муваффақ бўлди. 1230 й. 10 авг.да Арзинжон яқинидаги жангда Ж. М. кучлари мағлубиятга учради. Ж. М.нинг кучсизланганидан фойдаланган мўғуллар катта қўшин б-н Озарбайжонга бостириб кириб Мароға, Табризни эгаллаб (1231 й.) Ж. М.ни таъқиб этишган. Майофариқин вилоятидаги қишлоқлардан бирида мўғуллар тунги ҳужум натижасида Ж. М.нинг оз сонли қўшинини тор-мор келтирадилар, Ж. М.ни ўзи эса таъқибдан қутулиб Курдистон тоғларига чиқиб кетган. Бу ерда қароқчи курдлар қўлига асир тушиб, фожиали равишда ҳалок бўлган. Ж. М. ҳақида унинг шахсий котиби, тарихчи Насавий шундай ёзади: «Жалолиддин қорачадан келган, ўрта бўйли, турк лафзли одам эди. Форс тилини ҳам яхши биларди. Унинг ботирлигига келганда шуни айтиш керакки, султон арслонлар орасидаги энг кучли шер эди. Бир сўзли, кек сақламайдиган, очиқ кўнгил, тўғри одам эди. У жиддий шахе эди. Ҳеч қачон кулмасди. Жуда нари борса, жилмайиб қўярди. У адолатсизликларни ёмон кўрарди. Жалолиддин ўта қатъиятли, ниҳоятда иродали, мураккаб вазиятларда, тақдирнинг қалтис синовларида ўзини йўқотиб қўймайдиган фавқулодда мард ва ботир саркарда эди».
Ўзбекистoн ҳукумати Ж. М.нинг мўғул босқинчиларига қарши курашда кўрсатган миелсиз жасорати, ватанга ва ўз халқига садоқат ва чексиз муҳаббатини қадрлаш ва унинг порлоқ руҳини абадийлаштириш мақсадида «Жалолиддин Мангуберди таваллудининг 800 йиллигини нишонлаш ҳақида» қарор қабул қидди (1998 й.). Қарорга кўра, унинг юрти Хоразмда Ж. М.га ҳайкал ўрнатилди, йирик кўча, майдон, жамоа корхоналари ва б.га унинг номи қўйилди. Ж. М. ҳақида видеофильм, достон, пьеса ва б. яратилган. «Жалолиддин Мангуберди» ордени таъсис этилган (2000 й. 30 авг.).
Ад.: Шахобиддин Муҳаммад ал-Насавий , Султон Жалолиддин Мангуберди ҳаёти тафсилоти, Т., 1999; Жалолиддин Мангуберди (ўзбек, инглиз, рус тилида), Т., 1999; Жалолиддин Мангуберди, Ватан, юрт ҳимоячиси, Т., 1999; Буниётов 3., Ануштагин Хоразмшоҳлар давлати (1097—1231), Т., 1998; Тошев Н., Жалолиддин Мангуберди, Т., 1999; Бўриев О., Тошев Н., Жалолиддин Мангуберди, Т., 1999; Хоразмшоҳ Жалолиддин Мангуберди, Т., 1999; Мирхонднинг «Равзат ус-сафо» асарида Жалолиддин Мангуберди зикри, Т., 1999; Тонарий О., Жалолиддин Хоразмшоҳ ва унинг даври, Т., 1999.
Наим Норқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.