Jez davri

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 117–119-b. — ziyouz.com

Jez davri (mil. av. 2— 1-ming yillik) — ibtidoiy jamoa davrida jezdan mehnat qurollari işlangan tarixiy bosqiç. Ibtidoiy odamlar bir neça yuz va ming yillar davomida mehnat qurollarini faqat toşdan yasab keldilar. Mil. av. 4-ming yillikning boşlariga kelib, ayrim joylarda (Özbekiston yerlarida mil. av. 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillikda) turli zeb-ziynat bezaklarini, ba'zi mehnat qurollarini misdan yasay boşlaydilar. Bu davrda misdan yasalgan mehnat qurollari mört va yumşoq bölganligidan mustahkamroq qotişma oliş uçun izlaniş davom etgan va ma'lum davrdan söng qalayni misga qoriştirib jez (bronza) kaşf etildi. Natijada mehnat qurollarining turi köpaydi, jezdan keskirroq tiğli qurol-yaroğlar, rözğor va kosmetika buyumlari, ma'budalar, naqşdor muhrlar yasala boşladi. Ovçilik va terimçilik ijtimoiy va iqtisodiy hayotda özining dastlabki ahamiyatini yöqotdi. Ot, eşak, tuya va hökizdan transport vositasi sifatida foydalanildi. Hayvonlarga qöşiladigan aravalar vujudga keldi.

Bu davrda xöjalikning, asosan, yaylov çorvaçiligi va dehqonçilikka asoslangan i. ç. şakli qaror topdi. Amudaryo va Zarafşonning quyi qismi, Farğona vodiysining şim.-şarqiy qismi va jan. Surxon vohasi tabiiy geografik jihatdan qad. dehqonçilikning kelib çiqişi va rivojlanişi uçun qulay bölgan. Atrofdagi çöl va daştlarda, asosan, çorvador qabilalar yaşagan. Bu davrda Özbekiston jan. va Afğoniston şim.da rivojlangan Baqtriya (Amudaryo böyi) dehqonçilik madaniyati vujudga keldi. Özbekistonda uçta asosiy dehqonçilik vohasi — Şerobod, Şörçi va Bandixon şakllangan. Bu joylarda qad. ilk şahar madaniyati şakllana boşlagan. J. d.ga mansub Sopollitepa, Mirşodi, Mölali, Jarqöton kabi uruğ jamoasining turar joylari — qişloq qörğonlari, ilk şaharlari va qabrlar topilgan. Ularning ba'zilari qal'ali, mustaxkamlangan va ayrimlari mustahkamlanmagan. Dehqonlar vohalarda buğdoy, arpa, suli, paxta yetiştirganlar. Uylardan don omborxonalari, yorğuçoqlar, ketmonça, hovonça dastalari topilgan. Kulolçilikda çarxdan foydalanganlar. Sopollitepadan topilgan aşyolar aholining öşa davrdagi hunarmandçiligi, turmuşi, san'ati haqida boy material berdi. Bu yerda murakkab va öziga xos 3 qatorli mudofaa devori bölgan, maydoni qariyb 1 ga kvadrat şakldagi qörğon qazib oçildi. Qörğondagi mahallalar köçalar b-n bölingan. Uylarda mörili öçoq, ayrim xonalarda sandal örni, ganç suvoq qoldiqlari topildi. Topilmalar hunarmandçilik, xususan, metallurgiya (mehnat va mudofaa qurollari, idişlar, bezak, közgu), kulolçilik, töqimaçilik (ip va ipakdan töqilgan mato qoldiqlari), yoğoçsozlik (quriliş konstruksiyalari, uy jihozlari) va b. yuksak rivojlanganligini körsatdi. Qal'ada 20 dan ziyod kulolçilik xumdoni oçib örganildi. Kulolçilikda yuqori sifatli nafis idişlar (qadah, köza, xum, çoynak, piyola, kosa, lagan va h.k.) tayyorlangan.

Xorazmda mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmida J. d.ning Tozaboğyop madaniyati mavjud bölgan. Bu madaniyat Burgut şal'a vohasidagi Tozaboğyop kanali yaqinidan topilgan. Dehqonçilik va irrigatsiya tarmoqlari ança rivojlanganligi b-n farq qiladi (Ongqa-2, Qavat-3 makonlari, Kökça-3 va b. mozorqörğonlar). Aholi, asosan, çöl, zonalarida tomi qamiş b-n yopilgan kulba va yarim yertölali çaylalarda yaşagan, xonaki çorvaçilik, zaxkaş va nam yerlarda obikor dehqonçilik b-n şuğullangan. Bu davrda metall quyiş texnikasi yuksak bölgan. Yassi tubli çizma boşoqsimon naqşlangan idişlar topilgan. Jez metallurgiyasi keng rivojlangan. Xorazmda sönggi jez — ilk temir davriga Suvyorgan (mil. av. 2-ming yillik) va Amirobod (mil. av. 1-ming yillik boşi) madaniyatlari mansub. Suvyorgan madaniyati qabilalari yoğoç ustunli töğri burçakli çaylalarda yaşagan. Öçoq atrofidan sirti qizilga böyalgan sopol idişlar topilgan. Topilmalar içida mikrolitlar köp uçraydi. Bu madaniyat 3 bosqiçni (Qamişli, Bozor, qal'a, Qovunçi) ötgan. Uruğ jamoalari ovçilik, podaçilik va dehqonçilik b-n şuğullangan. Ijtimoiy hayotda dastlab ona uruği an'analari kuçli bölgan, lekin keyingi ikki bosqiçda erkaklarning jamoadagi mavqei ortgan. Ayollar erlarga iqtisodiy jihatdan karam böla bordi. Katta oila jamoalarida ota huquqi qaror topib mustahkamlandi. Endi qarindoşlik otaga qarab belgilandi, uruğlar içidagi munosabatlar otaning iqtisodiy va ququqiy hukmronligi asosida qurilib, bolalar ota mulkiga merosxör böla boşladi. Amirobod madaniyati odamlari yarim yertöla uylarda yaşagan, uylarning markazida katta öçoq bölgan. Sopol idişlari tagi yassi, dağal işlanib, boşoqsimon naqş berilgan. Aholi uruğ jamoalariga birlaşib dehqonçilik va çorvaçilik b-n şuğullangan. Suğoriş tarmoqlari yaxşi rivojlangan. Yakkaporson-2 dan jez igna, öroq, suyak dastali bigiz, öq-yoy paykonlari topilgan.

Farğona vodiysida sönggi J.d.ga mansub Çuyet madaniyati aholisining asosiy maşğuloti dehqonçilik, çorvaçilikdan iborat bölgan. Xom ğiştdan uylar yasalgan, mudofaa inşootlari qad kötargan. (q. Dalvarzintepa).

Quyi Zarafşonning Zamonbobo madaniyati sönggi J. d.ning Andropove madaniyatita juda yaqindir. Andronovo madaniyatining yuqori bosqiçiga mansub yodgorliklar Xorazmda, Toşkentdagi Kökça mozorida, Buxoro viloyati Qoraköl tumanida, Urgut tumanining Möminobod qişloğida, Çirçiq daryosi böyida — Aççiqköl va Sergeli tepalarida topilgan. Toşkent vohasida sönggi jez — ilk temir davri Burganli madaniyatida aksini topgan. Bu vaqtda ibtidoiy jamoa davri şiddat b-n yemirilib, qabilalar örtasida dastlabki sinfiy munosabatlar vujudga keldi.

Juda keng tadqiqotlar natijasida şu narsa aniqlandiki, mil. av. 2-ming yillikning oxiri va 1-ming yillikning birinçi çoragida Örta Osiyo hududida dastlabki qad. davlat tuzilmalarining paydo bölişi kuzatiladi. Qarnab çöldan şu madaniyatga oid qad. ma'dan konini topilişi (1999) qad. Xorazmdagi davlatçilikning iqtisodiy negizlari kuçli bölganidan dalolat beradi.

Ahmadali Asqarov, Abdulahad Muhammadjonov.

Q.: Dalvarzintepa, Dalvarzintepa

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖЕЗ ДАВРИ (мил. ав. 2— 1-минг йиллик) — ибтидоий жамоа даврида жездан меҳнат қуроллари ишланган тарихий босқич. Ибтидоий одамлар бир неча юз ва минг йиллар давомида меҳнат қуролларини фақат тошдан ясаб келдилар. Мил. ав. 4-минг йилликнинг бошларига келиб, айрим жойларда (Ўзбекистoн ерларида мил. ав. 3-минг йиллик охири — 2-минг йилликда) турли зеб-зийнат безакларини, баъзи меҳнат қуролларини мисдан ясай бошлайдилар. Бу даврда мисдан ясалган меҳнат қуроллари мўрт ва юмшоқ бўлганлигидан мустаҳкамроқ қотишма олиш учун изланиш давом этган ва маълум даврдан сўнг қалайни мисга қориштириб жез (бронза) кашф этилди. Натижада меҳнат қуролларининг тури кўпайди, жездан кескирроқ тиғли қурол-яроғлар, рўзғор ва косметика буюмлари, маъбудалар, нақшдор муҳрлар ясала бошлади. Овчилик ва теримчилик ижтимоий ва иқтисодий ҳаётда ўзининг дастлабки аҳамиятини йўқотди. От, эшак, туя ва ҳўкиздан транспорт воситаси сифатида фойдаланилди. Ҳайвонларга қўшиладиган аравалар вужудга келди.

Бу даврда хўжаликнинг, асосан, яйлов чорвачилиги ва деҳқончиликка асосланган и. ч. шакли қарор топди. Амударё ва Зарафшоннинг қуйи қисми, Фарғона водийсининг шим.-шарқий қисми ва жан. Сурхон воҳаси табиий географик жиҳатдан қад. деҳқончиликнинг келиб чиқиши ва ривожланиши учун қулай бўлган. Атрофдаги чўл ва даштларда, асосан, чорвадор қабилалар яшаган. Бу даврда Ўзбекистoн жан. ва Афғонистон шим.да ривожланган Бақтрия (Амударё бўйи) деҳқончилик маданияти вужудга келди. Ўзбекистонда учта асосий деҳқончилик воҳаси — Шеробод, Шўрчи ва Бандихон шаклланган. Бу жойларда қад. илк шаҳар маданияти шакллана бошлаган. Ж. д.га мансуб Сополлитепа, Миршоди, Мўлали, Жарқўтон каби уруғ жамоасининг турар жойлари — қишлоқ қўрғонлари, илк шаҳарлари ва қабрлар топилган. Уларнинг баъзилари қалъали, мустаxкамланган ва айримлари мустаҳкамланмаган. Деҳқонлар воҳаларда буғдой, арпа, сули, пахта етиштирганлар. Уйлардан дон омборхоналари, ёрғучоқлар, кетмонча, ҳовонча дасталари топилган. Кулолчиликда чархдан фойдаланганлар. Сополлитепадан топилган ашёлар аҳолининг ўша даврдаги ҳунармандчилиги, турмуши, санъати ҳақида бой материал берди. Бу ерда мураккаб ва ўзига хос 3 қаторли мудофаа девори бўлган, майдони қарийб 1 га квадрат шаклдаги қўрғон қазиб очилди. Қўрғондаги маҳаллалар кўчалар б-н бўлинган. Уйларда мўрили ўчоқ, айрим хоналарда сандал ўрни, ганч сувоқ қолдиқлари топилди. Топилмалар ҳунармандчилик, хусусан, металлургия (меҳнат ва мудофаа қуроллари, идишлар, безак, кўзгу), кулолчилик, тўқимачилик (ип ва ипакдан тўқилган мато қoлдиқлари), ёғочсозлик (қурилиш конструкциялари, уй жиҳозлари) ва б. юксак ривожланганлигини кўрсатди. Қалъада 20 дан зиёд кулолчилик хумдони очиб ўрганилди. Кулолчиликда юқори сифатли нафис идишлар (қадаҳ, кўза, хум, чойнак, пиёла, коса, лаган ва ҳ.к.) тайёрланган.

Хоразмда мил. ав. 2-минг йилликнинг 2-ярмида Ж. д.нинг Тозабоғёп маданияти мавжуд бўлган. Бу маданият Бургут щалъа воҳасидаги Тозабоғёп канали яқинидан топилган. Деҳқончилик ва ирригация тармоқлари анча ривожланганлиги б-н фарқ қилади (Онгқа-2, Қават-3 маконлари, Кўкча-3 ва б. мозорқўрғонлар). Аҳоли, асосан, чўл, зоналарида томи қамиш б-н ёпилган кулба ва ярим ертўлали чайлаларда яшаган, хонаки чорвачилик, захкаш ва нам ерларда обикор деҳқончилик б-н шуғулланган. Бу даврда металл қуйиш техникаси юксак бўлган. Ясси тубли чизма бошоқсимон нақшланган идишлар топилган. Жез металлургияси кенг ривожланган. Хоразмда сўнгги жез — илк темир даврига Сувёрган (мил. ав. 2-минг йиллик) ва Амиробод (мил. ав. 1-минг йиллик боши) маданиятлари мансуб. Сувёрган маданияти қабилалари ёғоч устунли тўғри бурчакли чайлаларда яшаган. Ўчоқ атрофидан сирти қизилга бўялган сопол идишлар топилган. Топилмалар ичида микролитлар кўп учрайди. Бу маданият 3 босқични (Қамишли, Бозор, қалъа, Қовунчи) ўтган. Уруғ жамоалари овчилик, подачилик ва деҳқончилик б-н шуғулланган. Ижтимоий ҳаётда дастлаб она уруғи анъaналари кучли бўлган, лекин кейинги икки босқичда эркакларнинг жамоадаги мавқеи ортган. Аёллар эрларга иқтисодий жиҳатдан карам бўла борди. Катта оила жамоаларида ота ҳуқуқи қарор топиб мустаҳкамланди. Энди қариндошлик отага қараб белгиланди, уруғлар ичидаги муносабатлар отанинг иқтисодий ва қуқуқий ҳукмронлиги асосида қурилиб, болалар ота мулкига меросхўр бўла бошлади. Амиробод маданияти одамлари ярим ертўла уйларда яшаган, уйларнинг марказида катта ўчоқ бўлган. Сопол идишлари таги ясси, дағал ишланиб, бошоқсимон нақш берилган. Аҳоли уруғ жамоаларига бирлашиб деҳқончилик ва чорвачилик б-н шуғулланган. Суғориш тармоқлари яхши ривожланган. Яккапорсон-2 дан жез игна, ўроқ, суяк дастали бигиз, ўқ-ёй пайконлари топилган.

Фарғона водийсида сўнгги Ж.д.га мансуб Чует маданияти аҳолисининг асосий машғулоти деҳқончилик, чорвачиликдан иборат бўлган. Хом ғиштдан уйлар ясалган, мудофаа иншоотлари қад кўтарган. (қ. Далварзинтепа).

Қуйи Зарафшоннинг Замонбобо маданияти сўнгги Ж. д.нинг Андропове маданиятита жуда яқиндир. Андроново маданиятининг юқори босқичига мансуб ёдгорликлар Хоразмда, Тошкентдаги Кўкча мозорида, Бухоро вилояти Қоракўл туманида, Ургут туманининг Мўминобод қишлоғида, Чирчиқ дарёси бўйида — Аччиқкўл ва Сергели тепаларида топилган. Тошкент воҳасида сўнгги жез — илк темир даври Бурганли маданиятида аксини топган. Бу вақтда ибтидоий жамоа даври шиддат б-н емирилиб, қабилалар ўртасида дастлабки синфий муносабатлар вужудга келди.

Жуда кенг тадқиқотлар натижасида шу нарса аниқландики, мил. ав. 2-минг йилликнинг охири ва 1-минг йилликнинг биринчи чорагида Ўрта Осиё ҳудудида дастлабки қад. давлат тузилмаларининг пайдо бўлиши кузатилади. Қарнаб чўлдан шу маданиятга оид қад. маъдан конини топилиши (1999) қад. Хоразмдаги давлатчиликнинг иқтисодий негизлари кучли бўлганидан далолат беради.

Аҳмадали Асқаров, Абдулаҳад Муҳаммаджонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.