Kaşmir
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 261–262-b. — ziyouz.com
Kaşmir — Osiyodagi, Hind daryosining yuqori havzasidagi tarixiy viloyat. Hududining bir qismini Jammu va Kaşmir ştati taşkil qiladi, bir qismi Pokiston nazoratida (1949 y. dan). K. qadimda va örta asrlarda Hindiston ya.o.da mavjud bölgan turli davlatlar (mas, mil.av. 3-a.da Mauriyalar imperiyasi, keyinçalik, mil.1—2-a. larda Kuşon podşoligi) tarkibiga kirgan. 8—12-a.larda K. Hindistonning eng muhim davlatlaridan biri edi. 1586 y. K. Boburiylar davlati qöl ostiga ötgan, 1756 y.uni afğonlar, 1819 y. sikxlar bosib olgan. 1845—46 y. lardagi 1-inglizsikh uruşida ingliz mustamlakaçilari tomonidan zabt etilgan K. 7,5 mln. rupiya tovon badaliga Jammu rojasi Gulob Singx tasarrufiga topşirilgan (1846) va inglizlar uni Jammu va Kaşmir knyazligi maharojasi deb tan olgan. Ayovsiz ekspluatatsiya, milliy va diniy kamsitişlar natijasida kaşmirliklar bir neça bor qözğolon kötargan (ulardan eng yiriklari 1931—33 va 1946 y. larda röy bergan).
1947 y. avg.da 2 suveren davlat — Hindiston va Pokiston taşkil etilgaç, har ikkalasi ham K.ni öz hududiga qöşib oliş harakatiga tuşdi. 1947 y. 22 okt. da Pokiston hududidan K.ga qurollangan patan qabilalari bostirib kira boşladi. Şunda maharoja Hindistonga murojaat qilib, undan yordam söradi, şuningdek, u K. ni Hindiston ittifoqi tarkibiga kiritişni ham iltimos qildi. Maharojaning yordam xususidagi iltimosi qondirildi, 1947 y. 27 okt.da esa K.ning Hindiston ittifoqiga kiritilgani töğrisidagi Yorliq imzolandi. 1948 y. 1 yanv. da Hişşston BMT Xavfsizlik Kengaşiga arz qilib, Pokistonni K.ga nisbatan tajovuz qilganlikda aybladi. 1984 y. 15 yanv.da Pokiston ham Hindiston ustidan BMT Xavfsizlik Kengaşiga arz qildi. Pirovardida Xavfsizlik Kengaşi 5 mamlakatdan iborat yaraştiruv komissiyasi tuzdi. 1949 y. 1 yanv.ga kelib K.dagi harbiy harakatlar töxtatildi, 1949 y. 27 iyulda esa öt oçişni töxtatiş çiziği belgilandi. Şunday qilib, K.ning ğarbiy va şim.-ğarbiy qismlari Pokiston nazoratida, uning qolgan (katta) qismi esa Hindiston tasarrufida qoldi.
1952 y. iyulida K. maharojasi va Hindiston örtasida «Dexli bitimi» deb ataluvçi bitim imzolanib, unga köra, K. ştat huquqi b-n Hindiston tarkibiga kirdi (yana q. Jammu va Kaşmir). 1956 y. 17 noyab.da K. Ta'sis majlisi tomonidan K. konstitutsiyasi qabul qilinib, uning 3-moddasida K. «Hindiston ittifoqining ajralmas qismi bölib qoladi» deb e'lon qilindi. Şunga köra, Hindiston hukumati K.ning Hindiston tarkibiga kirişi xususidagi masala uzil-kesil hal etilgan, deb hisoblaydi. Pokiston hukumati esa öşanda Jammu va K. ştatida bu hududning Hindiston yoxud Pokistonga qöşilişi masalasi xususida referendum ötkazişni qattiq turib talab qilgandi.
K. masalasining bir neça marta BMTda muhokama etilişi va Xindiston b-n Pokiston örtasida olib borilgan ikkiyoqlama muzokaralar (1955,1960,1962,1963) heç qanday natija bermadi. 1965 y. sent.da Hindiston b-n Pokiston örtasida yuzaga kelgan qurolli nizo tinçliksevar mamlakatlarning faol sa'yi harakatlari tufayli barham topdi. Hindiston va Pokiston rahbarlarining 1966 y. 4— 10 yanv. da Toşkentda uyuştirilgan uçraşuvida Hindiston-Pokiston munosabatlarini mö'tadillaştiriş istiqbollariga yöl oçib bergan Deklaratsiya imzolandi (q. Toşkent Deklaratsiyasi).
1971 y. dek.da Hindiston b-n Pokiston örtasida yana qurolli nizo sodir bölib, uning jarayonida K.dagi öt oçişni töxtatiş çiziği bir neça yerida buzildi. 1972 y. 30 iyun — 3 iyulda Hindiston va Pokiston rahbarlarining Simlada ötkazilgan kengaşida bitim imzolanib, unga köra, har 2 tomon örtada mavjud tortişuvli masalalarni tinç yöl b-n hal etişni öz zimmasiga oldi. 1972 y. avg.da Dehlida ötkazilgan muzokaralarda esa tomonlar K.dagi ilgarigi öt oçişni töxtatiş çiziği örniga yangi nazorat çiziği belgilab oldi. Nazorat çiziği demarkatsiyasi 1972 y. dek.da har 2 tomon harbiy qömondonligi vakillari tomonidan tugatilgan. Şunday bölsada, Pokiston K.ni öz hududiga qöşib oliş da'vosidan hanuz voz keçgan emas.
Ad.: Stepanov Ya., Konflikt v Indostane i soglaşeniye v Taşkente, M., 1966; GopalSingx, Geografiya Indii, M., 1980; Sdasyuk G.V., Ştati Indii, M, 1981. Temur Ğiyosov.
Q.: Jammu va Kaşmir
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАШМИР — Осиёдаги, Ҳинд дарёсининг юқори ҳавзасидаги тарихий вилоят. Ҳудудининг бир қисмини Жамму ва Кашмир штати ташкил қилади, бир қисми Покистон назоратида (1949 й. дан). К. қадимда ва ўрта асрларда Ҳиндистон я.о.да мавжуд бўлган турли давлатлар (мас, мил.ав. 3-а.да Мауриялар империяси, кейинчалик, мил.1—2-а. ларда Кушон подшолиги) таркибига кирган. 8—12-а.ларда К. Ҳиндистоннинг энг муҳим давлатларидан бири эди. 1586 й. К. Бобурийлар давлати қўл остига ўтган, 1756 й.уни афғонлар, 1819 й. сикхлар босиб олган. 1845—46 й. лардаги 1-инглизсикҳ урушида инглиз мустамлакачилари томонидан забт этилган К. 7,5 млн. рупия товон бадалига Жамму рожаси Гулоб Сингх тасарруфига топширилган (1846) ва инглизлар уни Жамму ва Кашмир князлиги маҳарожаси деб тан олган. Аёвсиз эксплуатация, миллий ва диний камситишлар натижасида кашмирликлар бир неча бор қўзғолон кўтарган (улардан энг йириклари 1931—33 ва 1946 й. ларда рўй берган).
1947 й. авг.да 2 суверен давлат — Ҳиндистон ва Покистон ташкил этилгач, ҳар иккаласи ҳам К.ни ўз ҳудудига қўшиб олиш ҳаракатига тушди. 1947 й. 22 окт. да Покистон ҳудудидан К.га қуролланган патан қабилалари бостириб кира бошлади. Шунда маҳарожа Ҳиндистонга мурожаат қилиб, ундан ёрдам сўради, шунингдек, у К. ни Ҳиндистон иттифоқи таркибига киритишни ҳам илтимос қилди. Маҳарожанинг ёрдам хусусидаги илтимоси қондирилди, 1947 й. 27 окт.да эса К.нинг Ҳиндистон иттифоқига киритилгани тўғрисидаги Ёрлиқ имзоланди. 1948 й. 1 янв. да Ҳишшстон БМТ Хавфсизлик Кенгашига арз қилиб, Покистонни К.га нисбатан тажовуз қилганликда айблади. 1984 й. 15 янв.да Покистон ҳам Ҳиндистон устидан БМТ Хавфсизлик Кенгашига арз қилди. Пировардида Хавфсизлик Кенгаши 5 мамлакатдан иборат яраштирув комиссияси тузди. 1949 й. 1 янв.га келиб К.даги ҳарбий ҳаракатлар тўхтатилди, 1949 й. 27 июлда эса ўт очишни тўхтатиш чизиғи белгиланди. Шундай қилиб, К.нинг ғарбий ва шим.-ғарбий қисмлари Покистон назоратида, унинг қолган (катта) қисми эса Ҳиндистон тасарруфида қолди.
1952 й. июлида К. маҳарожаси ва Ҳиндистон ўртасида «Дехли битими» деб аталувчи битим имзоланиб, унга кўра, К. штат ҳуқуқи б-н Ҳиндистон таркибига кирди (яна қ. Жамму ва Кашмир). 1956 й. 17 нояб.да К. Таъсис мажлиси томонидан К. конституцияси қабул қилиниб, унинг 3-моддасида К. «Ҳиндистон иттифоқининг ажралмас қисми бўлиб қолади» деб эълон қилинди. Шунга кўра, Ҳиндистон ҳукумати К.нинг Ҳиндистон таркибига кириши хусусидаги масала узил-кесил ҳал этилган, деб ҳисоблайди. Покистон ҳукумати эса ўшанда Жамму ва К. штатида бу ҳудуднинг Ҳиндистон ёхуд Покистонга қўшилиши масаласи хусусида референдум ўтказишни қаттиқ туриб талаб қилганди.
К. масаласининг бир неча марта БМТда муҳокама этилиши ва Хиндистон б-н Покистон ўртасида олиб борилган иккиёқлама музокаралар (1955,1960,1962,1963) ҳеч қандай натижа бермади. 1965 й. сент.да Ҳиндистон б-н Покистон ўртасида юзага келган қуролли низо тинчликсевар мамлакатларнинг фаол саъйи ҳаракатлари туфайли барҳам топди. Ҳиндистон ва Покистон раҳбарларининг 1966 й. 4— 10 янв. да Тошкентда уюштирилган учрашувида Ҳиндистон-Покистон муносабатларини мўътадиллаштириш истиқболларига йўл очиб берган Декларация имзоланди (қ. Тошкент Декларацияси).
1971 й. дек.да Ҳиндистон б-н Покистон ўртасида яна қуролли низо содир бўлиб, унинг жараёнида К.даги ўт очишни тўхтатиш чизиғи бир неча ерида бузилди. 1972 й. 30 июнь — 3 июлда Ҳиндистон ва Покистон раҳбарларининг Симлада ўтказилган кенгашида битим имзоланиб, унга кўра, ҳар 2 томон ўртада мавжуд тортишувли масалаларни тинч йўл б-н ҳал этишни ўз зиммасига олди. 1972 й. авг.да Деҳлида ўтказилган музокараларда эса томонлар К.даги илгариги ўт очишни тўхтатиш чизиғи ўрнига янги назорат чизиғи белгилаб олди. Назорат чизиғи демаркацияси 1972 й. дек.да ҳар 2 томон ҳарбий қўмондонлиги вакиллари томонидан тугатилган. Шундай бўлсада, Покистон К.ни ўз ҳудудига қўшиб олиш даъвосидан ҳануз воз кечган эмас.
Ад.: Степанов Я., Конфликт в Индостане и соглашение в Ташкенте, М., 1966; ГопалСингх, География Индии, М., 1980; Сдасюк Г.В., Штаты Индии, М, 1981. Темур Ғиёсов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.