Katta oila
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 237–238-b. — ziyouz.com
Katta oila KATTA OILA, katta patriarxal oila, oila jamoasi — oilaning tarixiy şakllaridan biri. K.o. ota tomondan qarindoşlik, uruğ-aymoqlikka asoslangan, bir neça oğa-ini, ularning xotinlari, öğillari, kelinlari, erga tegmagan qizlari, nabiralari (3 yoki undan ortiq avlod) hisobiga 20—30, ayrim joylarda 100 dan ortiq kişilardan taşkil topgan xöjalik guruhidir. Oilaning bu şakli Özbekistonning Xorazm viloyatida «katta oila», Qaşqadaryo viloyatida «bir qozon», «katta rözğor», Zarafşon vodiysida «ota uyi», Yaqin va Örta Şarq mamlakatlarida «katta ota uyi» nomlari b-n yuritiladi. Tarixiy manbalarga köra, K.o. turli davrlarda jahondagi deyarli barça xalqlarda mavjud bölgan. Örta Osiyoda mil. av. 1-ming yillikda vujudga kelib, mil. av. 7—3-a.larda keng tarqalgan va milod boşlarida mustaqil qaror topgan. K.o. rivojlaniş bosqiçi şaharlarda va taraniy etgan hududlarda milodning dastlabki ming yilligi örtalarida, köçmançi aholi yaşagan mintaqalarda esa 10—12-a.larga töğri keladi. K.o. ning iqtisodiy asosini oila ixtiyoridagi i.ç. vositalari: yer, çorva mollari taşkil qilgan. Oila a'zolari tomonidan yaratilgan barça boyliklar, daromadlar örtada bölgan. Şuningdek, iste'mol sohasida ham K.o.ning barça a'zolari teng qatnaşgan. K.o. ayni paytda sodda i.ç. birlaşmasi bölgan. K.o. ötroqlarda — katta binolarda, köçmançilarda — ötov-kapalarda yaşagan va oiladagi har bir er-xotin uçun ma'lum joy ajratib berilgan. Oila a'zolari örtasidagi munosabat patriarxal xarakterda bölgan. Yoşi eng uluğ (ayrim oilalarda obröli va tadbirkor) kişi oila boşliği hisoblangan. U oilaning xöjalik faoliyatiga rahbarlik qilgan. Oilaning içki rözğor işlari oila boşliğining yordamçisi hisoblangan katta ayol (köpinça oila
boşliğining xotini) tomonidan boşqarilgan. Öğillar yoşiga qarab navbat b-n uylantirilgan (aholining köpçiligi öz uruğidan qiz olib, öz uruğiga qiz uzatganlar). Kelin tuşirişda tölanadigan qalin ham oilaning umummulkidan berilgan. Bundam oilalarda nikohning levirat va sororat şakllari ham mavjud bölgan. Oila jamoasi içida K.o. xöjalik yuritişda çetdan tirikçilik vositalari sotib olmay va çetga heç narsa sotmay tirikçilik ötkazişga harakat qilgan. Savdo-sotiq va tovar i.ç.ning vujudga kelişi b-n K.o.lar ham bozor uçun mahsulot (mas, qoraköl teri, jun, gilam, çakmon va h.k.) işlab çiqara boşlagan. Oila jamoasining ayrim a'zolari uçun çetdan pul topiş, yollanib işlaş imkoniyati paydo bölgan. Şunday qilib, oilada ayrim kişilarga tegişli şaxsiy mulk paydo bölib, köpayib borgan. Xususiy mulkçilik, şaxsiy mulkning ortişi (yoki boşqa xususiy sabablar, mas, oçarçilik, vabo, oila boşliğining vafoti kabi sabablar) natijasida, K.o. tarqalib keta boşlaydi. K.o. örniga kiçik oilalar vujudga keladi. Lekin, dehqonçilik, çorvaçilik, hunarmandçilik va b. xöjalik şakllari örtasidagi iqtisodiy rivojlaniş darajasining turliça bölişi sababli K.o. kiçik oila b-n bir qatorda uzoq davr yaşab keldi (uning qoldiqlari elat, töp, qoraqalpoqlarda koşe, tojiklarda qavm deb atalgan).
Örta Osiyoga tovar-pul munosabatlarining kirib kelişi K.o.ni yemira borib, natijada individual kiçik oila, oilaning asosiy va keng tarqalgan şakli bölib qoldi (yana q. Kiçik oila, Nikoh, Oila).
Ad.: To l s to v SP., Drevniy Xorezm, M., 1948; Kislyakov N. A., Oçerki po istorii semi i braka u narodov Sredney Azii i Kazaxstana, L., 1969; Şaniyazov K., Uzbeki — karluki; Böriyev O., Şoymar-donov I ., Nasriddinov K., Uzbek oilasi tarixidan, T., 1995.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАТТА ОИЛА, катта патриархал оила, оила жамоаси — оиланинг тарихий шаклларидан бири. К.о. ота томондан қариндошлик, уруғ-аймоқликка асосланган, бир неча оға-ини, уларнинг хотинлари, ўғиллари, келинлари, эрга тегмаган қизлари, набиралари (3 ёки ундан ортиқ авлод) ҳисобига 20—30, айрим жойларда 100 дан ортиқ кишилардан ташкил топган хўжалик гуруҳидир. Оиланинг бу шакли Ўзбекистоннинг Хоразм вилоятида «катта оила», Қашқадарё вилоятида «бир қозон», «катта рўзғор», Зарафшон водийсида «ота уйи», Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларида «катта ота уйи» номлари б-н юритилади. Тарихий манбаларга кўра, К.о. турли даврларда жаҳондаги деярли барча халқларда мавжуд бўлган. Ўрта Осиёда мил. ав. 1-минг йилликда вужудга келиб, мил. ав. 7—3-а.ларда кенг тарқалган ва милод бошларида мустақил қарор топган. К.о. ривожланиш босқичи шаҳарларда ва тараний этган ҳудудларда милоднинг дастлабки минг йиллиги ўрталарида, кўчманчи аҳоли яшаган минтақаларда эса 10—12-а.ларга тўғри келади. К.о. нинг иқтисодий асосини оила ихтиёридаги и.ч. воситалари: ер, чорва моллари ташкил қилган. Оила аъзолари томонидан яратилган барча бойликлар, даромадлар ўртада бўлган. Шунингдек, истеъмол соҳасида ҳам К.о.нинг барча аъзолари тенг қатнашган. К.о. айни пайтда содда и.ч. бирлашмаси бўлган. К.о. ўтроқларда — катта биноларда, кўчманчиларда — ўтов-капаларда яшаган ва оиладаги ҳар бир эр-хотин учун маълум жой ажратиб берилган. Оила аъзолари ўртасидаги муносабат патриархал характерда бўлган. Ёши энг улуғ (айрим оилаларда обрўли ва тадбиркор) киши оила бошлиғи ҳисобланган. У оиланинг хўжалик фаолиятига раҳбарлик қилган. Оиланинг ички рўзғор ишлари оила бошлиғининг ёрдамчиси ҳисобланган катта аёл (кўпинча оила
бошлиғининг хотини) томонидан бошқарилган. Ўғиллар ёшига қараб навбат б-н уйлантирилган (аҳолининг кўпчилиги ўз уруғидан қиз олиб, ўз уруғига қиз узатганлар). Келин туширишда тўланадиган қалин ҳам оиланинг умуммулкидан берилган. Бундам оилаларда никоҳнинг левират ва сорорат шакллари ҳам мавжуд бўлган. Оила жамоаси ичида К.о. хўжалик юритишда четдан тирикчилик воситалари сотиб олмай ва четга ҳеч нарса сотмай тирикчилик ўтказишга ҳаракат қилган. Савдо-сотиқ ва товар и.ч.нинг вужудга келиши б-н К.о.лар ҳам бозор учун маҳсулот (мас, қоракўл тери, жун, гилам, чакмон ва ҳ.к.) ишлаб чиқара бошлаган. Оила жамоасининг айрим аъзолари учун четдан пул топиш, ёлланиб ишлаш имконияти пайдо бўлган. Шундай қилиб, оилада айрим кишиларга тегишли шахсий мулк пайдо бўлиб, кўпайиб борган. Хусусий мулкчилик, шахсий мулкнинг ортиши (ёки бошқа хусусий сабаблар, мас, очарчилик, вабо, оила бошлиғининг вафоти каби сабаблар) натижасида, К.о. тарқалиб кета бошлайди. К.о. ўрнига кичик оилалар вужудга келади. Лекин, деҳқончилик, чорвачилик, ҳунармандчилик ва б. хўжалик шакллари ўртасидаги иқтисодий ривожланиш даражасининг турлича бўлиши сабабли К.о. кичик оила б-н бир қаторда узоқ давр яшаб келди (унинг қолдиқлари элат, тўп, қорақалпоқларда коше, тожикларда қавм деб аталган).
Ўрта Осиёга товар-пул муносабатларининг кириб келиши К.о.ни емира бориб, натижада индивидуал кичик оила, оиланинг асосий ва кенг тарқалган шакли бўлиб қолди (яна қ. Кичик оила, Никоҳ, Оила).
Ад.: То л с то в СП., Древний Хорезм, М., 1948; Кисляков Н. А., Очерки по истории семьи и брака у народов Средней Азии и Казахстана, Л., 1969; Шаниязов К., Узбеки — карлуки; Бўриев О., Шоймар-донов И ., Насриддинов К., Узбек оиласи тарихидан, Т., 1995.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.