Keramika

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 316–317-b. — ziyouz.com

Keramika (yun. keramos — tuproq) — tuproq (gil, kaolin) yoki anorganik moddalarni yuqori t-ralarda pişiriş yöli b-n olinadigan nemetall materiallar va buyumlar. Barça sohalarda: uy-rözğorda (idiş-tovoqlar), qurilişda (ğişt, çerepitsa, quvurlar, koşinlar, devorlarni bezaş buyumlari), texnikada (radiotexnika, elektrotexnika, kosmonavtika), t. y.da, suv va havo transportida, haykaltaroşlik va amaliy san'atda K. keng tarqalgan. Tuzilişiga köra, dağal (notekis tarqalgan yirik zarralardan taşkil topgan, ğovakligi 5 — 30%) va nafis (tekis tarqalgan mayda zarralardan taşkil topgan, ğovakligi 5% gaça) turlarga bölinadi. D ağal K.gaköpçilik quriliş materiallari, mas, ğişt va koşin, nozik K.ga sopol, çinni, fayans, pyezo va segnetokeramika, ferritlar, kermetlar, ba'zi olovbardoş materiallar, yarim çinni va mayolika kiradi. Kimyoviy tarkibiga köra, K. oksid, karbid, nitrid, silitsid, optik va b. turlarga bölinadi.

Oksid K. elektr qarşiligi yuqoriligi (10» — 1013 Om-sm), qisilişga mustahkamligi (5 GPa gaça) va yuqori t-rada oksidlovçi muhitda barqarorligi b-n tavsiflanadi; ba'zilari, mas, ittriy-bariyli K. yuqori t-ralarda öta ötkazuvçanlik xossalarini namoyon qiladi (q. Ittriy). Çinni, fayans, kulollik buyumlari, kaolin paxta, izolyatsiya materiallari, raketa, kosmik apparatlar, yadro reaktorlarining qismlari, radiotexnika detallari, xotira qurilmalarining qismlari va b. tayyorlaşda keng qöllanadi. Karbid K.ga karborund (SiC) asosida olingan karborund K., şuningdek, titan, (Ti), niobiy (Nb), volfram (W) karbidlari asosida olingan materiallar kiradi. Karbid K.ning elektr va issiqlik ötkazuvçanligi yuqori, kislorodsiz muhitga çidamli (karborund K. oksidlovçi muhitda 1500° gaça barkaror). Konstruksion materiallar, elektr peç qizdirgiçlari, olovbardoş materiallar va b. tayyorlaşda qöllaniladi. Nitrid K.ga bor nitrid (BN), alyuminiy nitrid (A1N), kremniy nitrid (Si3N4), (U, Pu) N asosida, şuningdek, tarkibida kremniy (Si), alyuminiy (A1), kislorod (O), azot (N) yoki ittriy (Y), sirkoniy (Zr), O va N bölgan birikmalarni qizdiriş yöli b-n olingan materiallar kiradi. Bunday K. kukun holidagi modda yoki birikmalarni azot atmosferasida 100 MPa bosim ostida yuqori t-ralarda (1700—1900°) qizdirib, issiq holatda presslab olinadi. Nitrid K. dielektrik xossalarining barqarorligi, mexaniq mustahkamligi, issiqbardoşligi, turli muhitlarda kimyoviy mustahkamligi va b. xossalari b-n tavsiflanadi. Metall i. ç. sanoati uçun asbob-uskunalar, ba'zi yarimötkazgiç materiallarni eritiş uçun tigellar, izolyatorlar va b. i. ç.da qöllaniladi. Si3N4 ga kobalt (So), nikel (Ni), xrom (Sg), temir (Ğe) lar qöşib tayyorlanadigan K. issiqbardoş qotişmalar örniga işlatiladi. Silitsid K.ning eng köp tarqalgan turi molibden disilitsid (MoSi2) asosida olingan K.dir.U elektr qarşiligining pastligi (170—200 mkOmsm), oksidlovçi muhitlarga (1650° gaça), metall eritmalari va tuzlar ta'siriga çidamliligi b-n tavsiflanadi. Oksidlovçi muhitlarda işlatiladigan elektr qizdirgiçlar tayyorlaşda qöllaniladi. Ba'zi metallarning ftoridlari, sulfidlari, fosfidlari va arsenidlaridan tayyorlangan optik K. infraqizil texnikada işlatiladi.

Keramik buyumlar tayyorlaş uçun avval tuproq, kaolin, kum, dala şpati, metallurgiya va ba'zi sanoat çiqindilari şarli tegirmonda kukun holiga keltiriladi, suv qöşib aralaştiriladi; olingan oquvçan qolatdagi qorişma aralaştirgiçli hovuzçalarga quyiladi; qoliplaş usuliga qarab uni filtr-presslar yoki maxsus purkaş qurilmalarida ma'lum miqdorgaça suvsizlantiriladi. Söngra namligi 6 — 12% bölgan kukun holidagi qorişmalardan presslar yordamida, 15— 25% li qorişmalardan yoyiş, bosiş yoki kulollik çarxit şakl beriş yöli b-n buyumlar tayyorlanadi. Tarkibida 25—45% suvi bölgan qorişmalar esa gips, ğovak plastmassa va metall qoliplarga quyiş yöli b-n qoliplanadi. Qoliplangan buyumlar quritilib maxsus peçlarda 900° dan (quriliş K.si uçun) 2000° gaça (olovbardoş K. uçun) qizdirib pişiriladi. K.ning ba'zi turlariga pişirilgandan söng qöşimça mexaniq işlov va pardoz beriladi. Sopol, çinni, fayans va nafis K.ning boşqa turlaridan işlangan buyumlarga suv va gaz ötkazmaydigan şişasimon qatlam hosil qiladigan sir qoplanib, 1000 — 1400° da qayta pişiriladi. Issiqlikni saqlovçi ğovak materiallar tayyorlaşda loyga yuqori t-rada yonib ketadigan yonuvçan qöşimçalar (kömir, qipiq, organiq moddalar) qöşiladi, köşimçalar yonib ketgaç, örnida qolgan kovaklar ğovaklikni hosil qiladi.

Fayans oliş va sirkorlik sirlari qadimda misrliklarga mil. av 15-a.dayoq ma'lum bölgan Ular milodning 3— 4-a. larida Xitoyda yana kaşf qilindi, 9—10-a.larda Yaqin Şarq mamlakatlarida, örta asrlarda Örta Osiyoda, 16-a. da Fransiyada, 18-a.da Germaniya, Angliyada, 19—20-a.larda Rossiyada rivojlangan. K. taraqqiyotining jahon tarixida Xitoy çinnisi va fayansi muhim örin tutgan. U Yevropa va Osiyoning köpgina mamlakatlarida K. rivojiga sezilarli ta'sir körsatgan. Örta Osiyoda, Eron, Ozarbayjon, Turkiya, arab mamlakatlarida binolarni bezaşda, qabariq terrakotani qöllaşda, idiş-tovoqlar yasaşda K.ning ahamiyati beqiyos bölgan. 10—15- a. me'-morligida Xiva, Samarqand, Buxoro, Qöqon, Toşkentda qurilgan binolarning polixrom mozaika koşinkorlik qoplamlari me'morlik san'atining eng yuqori yutuqlari hisoblanadi (q.

K. mahsulotlarini pişiriş texnikasi va texnologiyasi köp asrlar mobaynida oddiy gulxandan xumdongaça, oddiy öçoqdan mexanizatsiyalaştirilgan peçlargaça bölgan taraqqiyot yölini bosib ötdi. Hozir turli mamlakatlarda, şu jumladan, Özbekistonda K. ustaxonalari, xumdonlar, z-dlar faoliyat körsatmokda. Toşkent, Samarkand, Quvasoy çinni z-dlari, Angren va Riştondagi keramika z-di, Özbekistonning barça viloyatlarida xumdonlar bor (2002).

Ad: Avgusti n n i k A.I., Keramika, 2 izd., L., 1975; Vidrik G.A., Solovyova T.V., Xaritonov F.Ya., Prozraçnaya keramika, M., 1980; Balkeviç V.L. Texniçeskaya keramika, 2 izd; M., 1984; Strel o v K.K., Teoretiçeskiye osnovi proizvodstva ogneupornix materialov, M., 1985.

Rustam Ma'rupov.

Q.: Ittriy

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЕРАМИКА (юн. keramos — тупроқ) — тупроқ (гил, каолин) ёки анорганик моддаларни юқори т-раларда пишириш йўли б-н олинадиган неметалл материаллар ва буюмлар. Барча соҳаларда: уй-рўзғорда (идиш-товоқлар), қурилишда (ғишт, черепица, қувурлар, кошинлар, деворларни безаш буюмлари), техникада (радиотехника, электротехника, космонавтика), т. й.да, сув ва ҳаво транспортида, ҳайкалтарошлик ва амалий санъатда К. кенг тарқалган. Тузилишига кўра, дағал (нотекис тарқалган йирик зарралардан ташкил топган, ғоваклиги 5 — 30%) ва нафис (текис тарқалган майда зарралардан ташкил топган, ғоваклиги 5% гача) турларга бўлинади. Д ағал К.гакўпчилик қурилиш материаллари, мас, ғишт ва кошин, нозик К.га сопол, чинни, фаянс, пьезо ва сегнетокерамика, ферритлар, керметлар, баъзи оловбардош материаллар, ярим чинни ва майолика киради. Кимёвий таркибига кўра, К. оксид, карбид, нитрид, силицид, оптик ва б. турларга бўлинади.

Оксид К. электр қаршилиги юқорилиги (10» — 1013 Ом-см), қисилишга мустаҳкамлиги (5 ГПа гача) ва юқори т-рада оксидловчи муҳитда барқарорлиги б-н тавсифланади; баъзилари, мас, иттрий-барийли К. юқори т-раларда ўта ўтказувчанлик хоссаларини намоён қилади (қ. Иттрий). Чинни, фаянс, кулоллик буюмлари, каолин пахта, изоляция материаллари, ракета, космик аппаратлар, ядро реакторларининг қисмлари, радиотехника деталлари, хотира қурилмаларининг қисмлари ва б. тайёрлашда кенг қўлланади. Карбид К.га карборунд (SiC) асосида олинган карборунд К., шунингдек, титан, (Ti), ниобий (Nb), вольфрам (W) карбидлари асосида олинган материаллар киради. Карбид К.нинг электр ва иссиқлик ўтказувчанлиги юқори, кислородсиз муҳитга чидамли (карборунд К. оксидловчи муҳитда 1500° гача баркарор). Конструкцион материаллар, электр печ қиздиргичлари, оловбардош материаллар ва б. тайёрлашда қўлланилади. Нитрид К.га бор нитрид (BN), алюминий нитрид (A1N), кремний нитрид (Si3N4), (U, Pu) N асосида, шунингдек, таркибида кремний (Si), алюминий (А1), кислород (О), азот (N) ёки иттрий (Y), цирконий (Zr), О ва N бўлган бирикмаларни қиздириш йўли б-н олинган материаллар киради. Бундай К. кукун ҳолидаги модда ёки бирикмаларни азот атмосферасида 100 МПа босим остида юқори т-раларда (1700—1900°) қиздириб, иссиқ ҳолатда пресслаб олинади. Нитрид К. диэлектрик хоссаларининг барқарорлиги, механиқ мустаҳкамлиги, иссиқбардошлиги, турли муҳитларда кимёвий мустаҳкамлиги ва б. хоссалари б-н тавсифланади. Металл и. ч. саноати учун асбоб-ускуналар, баъзи яримўтказгич материалларни эритиш учун тигеллар, изоляторлар ва б. и. ч.да қўлланилади. Si3N4 га кобальт (Со), никель (Ni), хром (Сг), темир (Ғе) лар қўшиб тайёрланадиган К. иссиқбардош қотишмалар ўрнига ишлатилади. Силицид К.нинг энг кўп тарқалган тури молибден дисилицид (MoSi2) асосида олинган К.дир.У электр қаршилигининг пастлиги (170—200 мкОмсм), оксидловчи муҳитларга (1650° гача), металл эритмалари ва тузлар таъсирига чидамлилиги б-н тавсифланади. Оксидловчи муҳитларда ишлатиладиган электр қиздиргичлар тайёрлашда қўлланилади. Баъзи металларнинг фторидлари, сульфидлари, фосфидлари ва арсенидларидан тайёрланган оптик К. инфрақизил техникада ишлатилади.

Керамик буюмлар тайёрлаш учун аввал тупроқ, каолин, кум, дала шпати, металлургия ва баъзи саноат чиқиндилари шарли тегирмонда кукун ҳолига келтирилади, сув қўшиб аралаштирилади; олинган оқувчан қолатдаги қоришма аралаштиргичли ҳовузчаларга қуйилади; қолиплаш усулига қараб уни фильтр-пресслар ёки махсус пуркаш қурилмаларида маълум миқдоргача сувсизлантирилади. Сўнгра намлиги 6 — 12% бўлган кукун ҳолидаги қоришмалардан пресслар ёрдамида, 15— 25% ли қоришмалардан ёйиш, босиш ёки кулоллик чархит шакл бериш йўли б-н буюмлар тайёрланади. Таркибида 25—45% суви бўлган қоришмалар эса гипс, ғовак пластмасса ва металл қолипларга қуйиш йўли б-н қолипланади. Қолипланган буюмлар қуритилиб махсус печларда 900° дан (қурилиш К.си учун) 2000° гача (оловбардош К. учун) қиздириб пиширилади. К.нинг баъзи турларига пиширилгандан сўнг қўшимча механиқ ишлов ва пардоз берилади. Сопол, чинни, фаянс ва нафис К.нинг бошқа турларидан ишланган буюмларга сув ва газ ўтказмайдиган шишасимон қатлам ҳосил қиладиган сир қопланиб, 1000 — 1400° да қайта пиширилади. Иссиқликни сақловчи ғовак материаллар тайёрлашда лойга юқори т-рада ёниб кетадиган ёнувчан қўшимчалар (кўмир, қипиқ, органиқ моддалар) қўшилади, кўшимчалар ёниб кетгач, ўрнида қолган коваклар ғовакликни ҳосил қилади.

Фаянс олиш ва сиркорлик сирлари қадимда мисрликларга мил. ав 15-а.даёқ маълум бўлган Улар милоднинг 3— 4-а. ларида Хитойда яна кашф қилинди, 9—10-а.ларда Яқин Шарқ мамлакатларида, ўрта асрларда Ўрта Осиёда, 16-а. да Францияда, 18-а.да Германия, Англияда, 19—20-а.ларда Россияда ривожланган. К. тараққиётининг жаҳон тарихида Хитой чинниси ва фаянси муҳим ўрин тутган. У Европа ва Осиёнинг кўпгина мамлакатларида К. ривожига сезиларли таъсир кўрсатган. Ўрта Осиёда, Эрон, Озарбайжон, Туркия, араб мамлакатларида биноларни безашда, қабариқ терракотани қўллашда, идиш-товоқлар ясашда К.нинг аҳамияти беқиёс бўлган. 10—15- а. меъ-морлигида Хива, Самарқанд, Бухоро, Қўқон, Тошкентда қурилган биноларнинг полихром мозаика кошинкорлик қопламлари меъморлик санъатининг энг юқори ютуқлари ҳисобланади (қ.

К. маҳсулотларини пишириш техникаси ва технологияси кўп асрлар мобайнида оддий гулхандан хумдонгача, оддий ўчоқдан механизациялаштирилган печларгача бўлган тараққиёт йўлини босиб ўтди. Ҳозир турли мамлакатларда, шу жумладан, Ўзбекистонда К. устахоналари, хумдонлар, з-длар фаолият кўрсатмокда. Тошкент, Самарканд, Қувасой чинни з-длари, Ангрен ва Риштондаги керамика з-ди, Ўзбекистоннинг барча вилоятларида хумдонлар бор (2002).

Ад: Августи н н и к А.И., Керамика, 2 изд., Л., 1975; Выдрик Г.А., Соловьёва Т.В., Харитонов Ф.Я., Прозрачная керамика, М., 1980; Балкевич В.Л. Техническая керамика, 2 изд; М., 1984; Стрел о в К.К., Теоретические основы производства огнеупорных материалов, М., 1985.

Рустам Маърупов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.