Keramika

Keramika (yunonça keramos — «kulol loyi, sopol») — gil, kaolin yoki boşqa anorganik nometall moddalardan şakl berib, söng yuqori haroratda pişiriş yöli bilan olinadigan materiallar va buyumlar. Inglizça Vikipediyaga köra keramika qattiq, mörtroq, issiqlik va korroziyaga çidamli bölib, sopol idiş, çinni va ğişt uning eng odatiy misollaridir. Bugun keramika uy-rözğordan tortib quriliş, elektrotexnika, raketasozlik va yadro energetikasigaça qöllanadi.1

Inglizça Vikipediyaga köra insonlar kamida 26 ming yildan beri keramika yasab keladi; eng qadimgi topilmalar idiş emas, Markaziy Yevropaning janubida topilgan loydan pişirilgan haykalçalardir. Keyinroq loy idişlar, söng sir bilan qoplangan silliq va rangli buyumlar paydo bölgan.

ÖzME'ga köra fayans va sir tayyorlaş miloddan avvalgi 15-asrdayoq misrliklarga ma'lum bölgan. Milodning 3–4-asrlarida bu texnologiyalar Xitoyda qaytadan kaşf etilgan, 9–10-asrlarda Yaqin Şarqda, örta asrlarda Örta Osiyoda, 16-asrda Fransiyada, 18-asrda Germaniya va Angliyada rivojlangan. Xitoy çinnisi Yevropa va Osiyoda keramika taraqqiyotiga katta ta'sir körsatgan.

Örta Osiyo, Eron, Ozarbayjon va arab mamlakatlarida keramika ayniqsa me'morçilikda keng qöllangan. ÖzME Xiva, Samarqand, Buxoro, Qöqon va Toşkent binolaridagi köp rangli koşin qoplamalarini me'morlik san'atining eng yuksak yutuqlari qatoriga qöşadi. Pişiriş texnikasi oddiy gulxandan xumdon va mexanizatsiyalaşgan peçlargaça uzoq yölni bosib ötgan.

Tuzilişiga köra keramika ikki guruhga bölinadi:

• dağal keramika — notekis taqsimlangan yirik zarrali, ğovakligi 5–30 % li materiallar (ğişt, koşinlarning köpçiligi va boşqa quriliş materiallari);
• nafis keramika — bir xil mayda zarrali, ğovakligi 5 % gaça materiallar (sopol, çinni, fayans, mayolika, ferritlar, pyezokeramika).

Kimyoviy tarkibiga köra ÖzME oksid, karbid, nitrid, silitsid va optik keramikani ajratadi:

• Oksid keramika elektr qarşiligi yuqori, siqilişga mustahkam va oksidlovçi muhitda barqaror; ba'zi turlari (masalan, ittriy-bariyli keramika) öta ötkazuvçanlik xossasini namoyon qiladi. Çinni, izolyatorlar, reaktor va kosmik apparat qismlari şu guruhga kiradi.
• Karbid keramika (kremniy karbidi, titan, niobiy, volfram karbidlari) issiqlik va elektrni yaxşi ötkazadi; qizdirgiçlar va olovbardoş materiallar uçun işlatiladi.
• Nitrid keramika (bor, alyuminiy, kremniy nitridlari) azot muhitida yuqori bosim va 1700–1900 °C da issiq presslab olinadi; kimyoviy va mexanik barqarorligi yuqori.
• Silitsid keramika — asosan molibden disilitsidi asosida; oksidlovçi muhitda işlaydigan elektr qizdirgiçlar tayyorlanadi.
• Optik keramika — ayrim metallarning ftorid, sulfid va arsenidlaridan; infraqizil texnikada qöllanadi.

ÖzME'ga köra xom aşyo (gil, kaolin, qum, dala şpati, ba'zi sanoat çiqindilari) avval tegirmonda kukunga aylantirilib, suv bilan aralaştiriladi. Qorişmaning namligiga qarab buyumga presslaş, kulolçilik çarxida yasaş yoki gips va metall qoliplarga quyiş orqali şakl beriladi. Quritilgan buyumlar maxsus peçlarda pişiriladi: quriliş keramikasi uçun harorat 900 °C atrofida, olovbardoş keramika uçun 2000 °C gaça yetadi. Sopol, çinni va fayans buyumlarga suv ötkazmaydigan şişasimon sir qoplanib, 1000–1400 °C da qayta pişiriladi. Issiqlikni saqlovçi ğovak materiallar oliş uçun loyga kömir yoki qipiq kabi yonuvçi qöşimçalar qöşiladi: ular yonib ketgaç, örnida mayda böşliqlar qoladi.

ÖzME (2002-yil holatiga) Toşkent, Samarqand va Quvasoy çinni zavodlari, Angren va Riştondagi keramika korxonalari hamda barça viloyatlardagi ğişt xumdonlarini qayd etadi. Rişton qadimdan kulolçilik markazi sifatida ham taniqli.