Kislorod
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 411–413-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 65%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Kislorod (lot. Oxygenium, yun. oxys — nordon va gennao — tuğmoq), O — Mendeleyev davriy sistemasining VI guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 8, at. m. 15,9994. Ilk bor şved kimyogari K. Şeyele (1771) selitra (KNO3, NaNO3)HH, marganets qöş oksid (MpO2)ni va ingliz kimyogari J. Pristli (1774) simob oksid (HgO)HH, surik (R^O^ni qizdiriş natijasida bir-biridan mustaqil holda ajratib olişgan. 1775 y.da A. Lavuazye havo azot va kisloroddan iborat ekanligini aniqladi. Kislotalar tarkibida K. borligidan Lavuazye uni oxygen, ya'ni «kislota hosil qiluvçi» deb atadi. K. tabiatda eng köp tarqalgan element. Massasi jihatidan Yer pöstining 47% ini, suvning 85,82% ni, atmosfera havosining 23,10% ini (hajm jihatdan 20,95% ni) taşkil qiladi. K. juda köp (1400 taça) mineral hosil qiladi. Tirik organizmlarda 70% atrofida K. bor; u köpgina organiq (oqsillar, yoğlar, uglevodlar) va anorganiq birikmalar tarkibiga kiradi. Fiziologik jarayonlarda, ayniqsa, nafas olişda juda muhim rol öynaydi. Odam organizmi tinç turganda sutkasiga 300 l, jismoniy iş qilganda 10—15 marta köp K. sarf qiladi. Sarflangan K. mikdorini yaşil ösimliklar tiklab turadi (q. Fotosintez). K. yoniş; açiş; çiriş jarayonlarida iştirok etadi; mas, yoqilğilarning yonişi uçun butun dunyoda har yili 9-10 t K. sarf böladi.
K.ning 3 barqaror izotopi bor: |6O(99,759%), |7O(0,037%), |8O(0,204%). K. atomining elektron kavati 2 içki va 6 taşki elektrondan iborat bölib, 2s22p4 körinişida ifodalanadi. K. atomining taşki qavati töliq bölmagani uçun kimyoviy birikmalarda K. atomi boşqa atomlardan elektronlar qabul qilib, manfiy zaryadli bölib qoladi. K.ning elektron yöqotadigan birikmalari juda kam.
K. molekulasi 2 atom O2 dan iborat; havoga yoki K.ning öziga elektr uçqunlari ta'sir ettirilganda molekulasi 3 atom K. dan iborat ozon (O3) hosil böladi. K. ioni O2» ning radiusi (qavslarda koordinatsiyey sonlar keltirilgan) 0,121 nm(2), 0,124 nm(4), 0,126 nm(6) va 0,128 nm(8). K. molekulasi 1500° da töliq dissotsiatsiyalanadi.
Fizik hossalari. K. rangsiz, hidsiz va ta'msiz gaz: — 182,9° da ziçligi 1,14 g/sm3 bölgan havorang suyuqlikka aylanadi, — 218,7° t-rada esa qotib, kök kristall hosil qiladi. Kristall holdagi K. bir neçta modifikatsiyaga (a, fS, u — şakl özgarişiga) ega. Gaz holatidagi K.ning ziçligi (0° va normal bosimda) 1,42897 g/l. K. 1 m3 suvda (20° va 1atm. da) 0,031 m\ 0° da esa 0,049 m3, etanolda 0,2201 m3, atsetonda 0,2313 m3 eriydi.
Kimyoviy qossalari. K. eng faol (ftordan keyin) metallmas element, yengil inert gazlardan boşqa hamma elementlar b-n kimyoviy birikmalar hosil qiladi. Köp elementlar b-n bevosita reaksiyaga kirişadi; oğir inert gazlar, galogenlar, oltin va platina bundan mustasno. K. boşqa moddalar b-n reaksiyaga kirişganda — oksidlaniş reaksiyalarida issiqlik ajraladi (ekzotermik reaksiya). Odatdagi t-rada K. vodorod b-n nihoyatda sekin reaksiyaga kirişadi, 550° da esa reaksiya portlaş b-n davom etadi: 2H2+O2=2H2O. Oltingugurt, uglerod, azot, fosfor b-n normal şaroitda juda sekin reaksiyaga kirişadi. T-ra oşirilganda reaksiya tezlaşadi, element qizigaç, yona boşlaydi. K.ning azot b-n reaksiyasi endotermik (issiqlik yutilişi b-n boradigan) reaksiya bölib, faqat 1200° da amalga oşadi. K. deyarli hamma metallarni, ayniqsa, işqoriy va işqoriy-yer metallarini oson oksidlaydi. K.ning moddalar b-n reaksiyaga kirişişida suv muhim rol öynaydi. Mac, kaliy öta faol metall bölişiga qaramay, suvsiz şaroitda (quruq) K. b-n reaksiyaga kirişmaydi, lekin ozgina suv buğlari ta'sirida odatdagi t-rada kaliy K.da yona boşlaydi. K. metallarni oksidlab, korroziyaga sabab böladi. Ba'zi metall oksidlari K. b-n birikib, peroksid birikmalarni beradi. Katalizator iştirokida ammiakning K. b-n oksidlanişidan azot (P)-oksid (NO2) hosil böladi (nitrat kislota işlab çiqarişda şu jarayondan foydalaniladi). Muhim issiqlik manbai — uglevodorodlar (tabiiy gaz, benzin, kerosin) ning K.da yonişi sanoat va turmuşda katta ahamiyatga ega. Hujayralarda oziq moddalarning K. b-n oksidlanişi tirik organizmlar uçun energiya manbaidir.
K. olişda: kimyoviy, elektroliz va fizik (havoni parçalaş) usullaridan foydalaniladi. Kimyoviy usul ança ilgari kaşf qilingan. Bunda Bertole tözi (KSGO3) qizdirilganda parçalanib, toza kislorod O2 (1 kg tözdan 0,27 m3) ajralib çiqadi. Bu usulda olingan K.ning tannarxi qimmat va kam samarali bölgani uçun faqat lab. da qöllaniladi. Elektroliz usulida suvdan özgarmas elektr toki ötkaziladi. Elektr ötkazuvçanlikni oşiriş uçun suvga öyuvçi natriy (NaOH) eritmasi qöşiladi. Bunda suv kislorod va vodorodga parçalanadi. Fizikaviy usul. K. hozirgi vaqtda, asosan, havoni parçalaş yöli b-n olinadi. Gazsimon havoni parçalaş juda qiyin, şuning uçun uni öta sovitib (—180°) suyultiriş, söngra tarkibiy qismlarga ajratiş kerak. Dastlab azot, keyin K. buğlanib çiqadi. Havoni membrana — tösiqdan saralab
ötkaziş (diffuziya) usuli b-n ham lab.da K. oliş mumkin. Sanoatda texnologik (92—98% O2), texnik (1-nav 99,7% O2, 2-nav 99,5% O2 va 3-nav 99,2% O,) va suyuq (99,7% O2) K. işlab çiqariladi. Bundan taşqari, davo muolajalari uçun (tibbiy K. 99,5% O,) maxsus K. işlab çiqariladi. Gazsimon K. pölat ballon va ressiverlarda 150 yoki 420 atm. bosim ostida, suyuq K. metalldan yasalgan Dyuar idişlari yoki maxsus sisterna-tanklarda taşiladi va saqlanadi.
Metallurgiyada (q. Konverter, Kislorod bilan kesiş va b.) va metallarni gaz alangasi b-n işlaş jarayonida payvandlaş, sirt (yuza)ni toblaş, şuningdek, aviatsiya, suv osti kemalarida texnik K. işlatiladi. Texnologik K. esa kimyo sanoatida sun'iy suyuq yoqilği, surkov moylari, nitrat va sulfat kislota, metanol, ammiak va ammiakli öğitlar, metall peroksidlari olişda qöllaniladi. Suyuq K. portlatiş işlarida, reaktiv dvigatellarda va sovituvçi vosita sifatida lab.larda işlatiladi. Sof K. katta balandliklarda, kosmik parvoz paytida, suv ostida nafas oliş uçun va tibbiyotda davolaş maqsadida (q. Kislorod bilan davolaş) qölaniladi.
Ad.: Razumovskiy S.D., Kislorod — elementarniye formi i svoystva, M., 1979; Termodinamiçeskiye svoystva kisloroda, M., 1981.
Stalina Qosimova.
Q.: Fotosintez, Kislorod bilan davolaş, Konverter
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИСЛОРОД (лот. Oxygenium, юн. oxys — нордон ва gennao — туғмоқ), О — Менделеев даврий системасининг VI гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 8, ат. м. 15,9994. Илк бор швед кимёгари К. Шееле (1771) селитра (KNO3, NaNO3)HH, марганец қўш оксид (МпО2)ни ва инглиз кимёгари Ж. Пристли (1774) симоб оксид (HgO)HH, сурик (РЬ^О^ни қиздириш натижасида бир-биридан мустақил ҳолда ажратиб олишган. 1775 й.да А. Лавуазье ҳаво азот ва кислороддан иборат эканлигини аниқлади. Кислоталар таркибида К. борлигидан Лавуазье уни oxygen, яъни «кислота ҳосил қилувчи» деб атади. К. табиатда энг кўп тарқалган элемент. Массаси жиҳатидан Ер пўстининг 47% ини, сувнинг 85,82% ни, атмосфера ҳавосининг 23,10% ини (ҳажм жиҳатдан 20,95% ни) ташкил қилади. К. жуда кўп (1400 тача) минерал ҳосил қилади. Тирик организмларда 70% атрофида К. бор; у кўпгина органиқ (оқсиллар, ёғлар, углеводлар) ва анорганиқ бирикмалар таркибига киради. Физиологик жараёнларда, айниқса, нафас олишда жуда муҳим роль ўйнайди. Одам организми тинч турганда суткасига 300 л, жисмоний иш қилганда 10—15 марта кўп К. сарф қилади. Сарфланган К. микдорини яшил ўсимликлар тиклаб туради (қ. Фотосинтез). К. ёниш; ачиш; чириш жараёнларида иштирок этади; мас, ёқилғиларнинг ёниши учун бутун дунёда ҳар йили 9-10 т К. сарф бўлади.
К.нинг 3 барқарор изотопи бор: |6О(99,759%), |7О(0,037%), |8О(0,204%). К. атомининг электрон кавати 2 ички ва 6 ташки электрондан иборат бўлиб, 2s22p4 кўринишида ифодаланади. К. атомининг ташки қавати тўлиқ бўлмагани учун кимёвий бирикмаларда К. атоми бошқа атомлардан электронлар қабул қилиб, манфий зарядли бўлиб қолади. К.нинг электрон йўқотадиган бирикмалари жуда кам.
К. молекуласи 2 атом О2 дан иборат; ҳавога ёки К.нинг ўзига электр учқунлари таъсир эттирилганда молекуласи 3 атом К. дан иборат озон (О3) ҳосил бўлади. К. иони О2» нинг радиуси (қавсларда координацией сонлар келтирилган) 0,121 нм(2), 0,124 нм(4), 0,126 нм(6) ва 0,128 нм(8). К. молекуласи 1500° да тўлиқ диссоциацияланади.
Физик ҳоссалари. К. рангсиз, ҳидсиз ва таъмсиз газ: — 182,9° да зичлиги 1,14 г/см3 бўлган ҳаворанг суюқликка айланади, — 218,7° т-рада эса қотиб, кўк кристалл ҳосил қилади. Кристалл ҳолдаги К. бир нечта модификацияга (а, fS, у — шакл ўзгаришига) эга. Газ ҳолатидаги К.нинг зичлиги (0° ва нормал босимда) 1,42897 г/л. К. 1 м3 сувда (20° ва 1атм. да) 0,031 м\ 0° да эса 0,049 м3, этанолда 0,2201 м3, ацетонда 0,2313 м3 эрийди.
Кимёвий қоссалари. К. энг фаол (фтордан кейин) металлмас элемент, енгил инерт газлардан бошқа ҳамма элементлар б-н кимёвий бирикмалар ҳосил қилади. Кўп элементлар б-н бевосита реакцияга киришади; оғир инерт газлар, галогенлар, олтин ва платина бундан мустасно. К. бошқа моддалар б-н реакцияга киришганда — оксидланиш реакцияларида иссиқлик ажралади (экзотермик реакция). Одатдаги т-рада К. водород б-н ниҳоятда секин реакцияга киришади, 550° да эса реакция портлаш б-н давом этади: 2Н2+О2=2Н2О. Олтингугурт, углерод, азот, фосфор б-н нормал шароитда жуда секин реакцияга киришади. Т-ра оширилганда реакция тезлашади, элемент қизигач, ёна бошлайди. К.нинг азот б-н реакцияси эндотермик (иссиқлик ютилиши б-н борадиган) реакция бўлиб, фақат 1200° да амалга ошади. К. деярли ҳамма металларни, айниқса, ишқорий ва ишқорий-ер металларини осон оксидлайди. К.нинг моддалар б-н реакцияга киришишида сув муҳим роль ўйнайди. Mac, калий ўта фаол металл бўлишига қарамай, сувсиз шароитда (қуруқ) К. б-н реакцияга киришмайди, лекин озгина сув буғлари таъсирида одатдаги т-рада калий К.да ёна бошлайди. К. металларни оксидлаб, коррозияга сабаб бўлади. Баъзи металл оксидлари К. б-н бирикиб, пероксид бирикмаларни беради. Катализатор иштирокида аммиакнинг К. б-н оксидланишидан азот (П)-оксид (NO2) ҳосил бўлади (нитрат кислота ишлаб чиқаришда шу жараёндан фойдаланилади). Муҳим иссиқлик манбаи — углеводородлар (табиий газ, бензин, керосин) нинг К.да ёниши саноат ва турмушда катта аҳамиятга эга. Ҳужайраларда озиқ моддаларнинг К. б-н оксидланиши тирик организмлар учун энергия манбаидир.
К. олишда: кимёвий, электролиз ва физик (ҳавони парчалаш) усулларидан фойдаланилади. Кимёвий усул анча илгари кашф қилинган. Бунда Бертоле тўзи (КСГО3) қиздирилганда парчаланиб, тоза кислород О2 (1 кг тўздан 0,27 м3) ажралиб чиқади. Бу усулда олинган К.нинг таннархи қиммат ва кам самарали бўлгани учун фақат лаб. да қўлланилади. Электролиз усулида сувдан ўзгармас электр токи ўтказилади. Электр ўтказувчанликни ошириш учун сувга ўювчи натрий (NaOH) эритмаси қўшилади. Бунда сув кислород ва водородга парчаланади. Физикавий усул. К. ҳозирги вақтда, асосан, ҳавони парчалаш йўли б-н олинади. Газсимон ҳавони парчалаш жуда қийин, шунинг учун уни ўта совитиб (—180°) суюлтириш, сўнгра таркибий қисмларга ажратиш керак. Дастлаб азот, кейин К. буғланиб чиқади. Ҳавони мембрана — тўсиқдан саралаб
ўтказиш (диффузия) усули б-н ҳам лаб.да К. олиш мумкин. Саноатда технологик (92—98% О2), техник (1-нав 99,7% О2, 2-нав 99,5% О2 ва 3-нав 99,2% О,) ва суюқ (99,7% О2) К. ишлаб чиқарилади. Бундан ташқари, даво муолажалари учун (тиббий К. 99,5% О,) махсус К. ишлаб чиқарилади. Газсимон К. пўлат баллон ва рессиверларда 150 ёки 420 атм. босим остида, суюқ К. металлдан ясалган Дьюар идишлари ёки махсус цистерна-танкларда ташилади ва сақланади.
Металлургияда (қ. Конвертер, Кислород билан кесиш ва б.) ва металларни газ алангаси б-н ишлаш жараёнида пайвандлаш, сирт (юза)ни тоблаш, шунингдек, авиация, сув ости кемаларида техник К. ишлатилади. Технологик К. эса кимё саноатида сунъий суюқ ёқилғи, сурков мойлари, нитрат ва сульфат кислота, метанол, аммиак ва аммиакли ўғитлар, металл пероксидлари олишда қўлланилади. Суюқ К. портлатиш ишларида, реактив двигателларда ва совитувчи восита сифатида лаб.ларда ишлатилади. Соф К. катта баландликларда, космик парвоз пайтида, сув остида нафас олиш учун ва тиббиётда даволаш мақсадида (қ. Кислород билан даволаш) қўланилади.
Ад.: Разумовский С.Д., Кислород — элементарные формы и свойства, М., 1979; Термодинамические свойства кислорода, М., 1981.
Сталина Қосимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.