Kompyuter

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 538–539-b. — ziyouz.com

Kompyuter (ing. computer — hisoblayman) — oldindan berilgan dastur (programma) böyiça işlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblaş maşinasi (EHM) b-n bir xildagi atama. Birok, K. hisoblaş işlarini bajarişdan taşqari uning funksiyasi ança keng. EHMlarning rivojlanişida K. ning bir neça avlodlarini körsatiş mumkin. Bu avlodlar element turlari, konstruktiv-texnologik xususiyatlari, mantiqiy tuzilişi, dastur ta'minoti, texnik tafsilotlari, texnikadan foydalanişning qulaylik darajasi b-n bir-biridan farq qiladi. K.ning dastlabki avlodida (Ural-1, Minsk-2, BSEM-2) asosiy element elektron lampa bölgani uçun u juda katta joyni egallagan edi. Söngra bu lampa örnida tranzistorlar işlatilgan K. (Razdan-2, M-220, Minsk-22 va b.), integral mikrosxemalar işlatilgan K. (IBM-360, 1BM-370, (AQŞ), YESEVM (Rossiya) va b., integratsiya darajasi katta bölgan integral sxemalar urnatilgan şaxsiy K.lar paydo böldi. Şaxsiy K. (mikro va -mikro EHM) tuşunçasi 20-a. 70-y.lar oxiridan boşlab keng tarqala boşladi. Şaxsiy K.ning keyingi avlodlarida mikroelektron va biosxemalardan foydalanildi; ularning hajmi kitob kattaligidek hajmtaça kiçraydi, massasi esa 3,5 kg gaça kamaydi. 1981 y. IBM (Ay-Bi-Em) firmasi şaxsiy K.ning yanada takomillaşgan modellarini işlab çikara boşladi. Keyinçalik boşka firmalar IBM b-n PC biriktirilgan K.ni, Apple firmasi esa Macintosh («Makintoş») yoki oddiygina «maki» deb ataladigan K. ni yaratişdi. 21-a. boşlarida dunyoda önlab mln. şaxsiy K.lar, 1 mln.ga yaqin EHM (şu jumladan, bir neça ön superEVM) bölgan. K.lar masalalarni yeçişda foydalaniladigan komponentlar (tarkibiy qismlar) tarkibi va tavsifi jihatdan bir-biridan farq qiladi. Murakkab masalalarni yeçişda kuçli qurilmalar urnatilgan K.dan, qujjatlarni bosişda harf bosiş qurilmasi bölgan K.dan foydalaniladi. Istalgan K. tizimlar bloki, monitor va klaviaturadan iborat böladi. Kerak bölganda bölardan taşqari boşqa qurilmalar ham ulanadi. Tizimlar bloki da K.ning işlaşi uçun zarur muhim qismlar (diskni yuritkiç, vinçester — qattiq disk, mantiqiy amallarni bajaruvçi mikrosxemalar) bölib, unga qolgan qurilmalar ulanadi. Monitor {displey) matn va turli tasvir kurinişidagi axborotlarni ekranda aks ettiradi. Klaviatura K.ga buyruq va turli axborotlarni kiritadi. Köpinça, K. tarkibiga «siçqon» manipulyatori va printer kiritiladi. «Siçqon» ikki yoki uçta knopkasi (tugmasi) bölgan qurilma bölib, uning yordamida K. işini osonlaştiradi. Printer esa axborotlarni qoğozga tuşiriş uçun xizmat qiladi. Zamonaviy K.lar, asosan, tört qurilma: boşqariş, protsessor, xotira va kiritiş-çiqariş qurilmalaridan iborat. Boşqariş qurilmasi K.ning barça qurilmalari işini muvofiklaştiradi va boşqaradi. Protsessor K.ning asosiy qurilmasi bölib, axborotlarga işlov beradi, ya'ni hisoblaş amallari, soliştiriş va uzatiş kabi arifmetikmantiqiy amallarni bajaradi. Bu qurilma bajaradigan amallar dasturlar orqali belgilanadi. Xotira qurilmasi axborotlarga işlov beriş vaqtida uni saqlaş uçun xizmat qiladi. Foydalanayotgan dasturlar içki xotirada, uzoq, muddat saqlanadigan axborotlar taşqi xotira (disketalar)da saqlanadi. Içki va taşqi xotiralarda axborot almaşinuvi kiritiş - ç iqariş qurilmalari yordamida amalga oşiriladi.

K. öyinlari ham keng tarqalgan. Ularning mingdan ortiqxili mavjud; ular yordamida köp narsalarni amaliy bilib oliş va amaliy tajribalarni orttiriş mumkin (q. Kompyuter öyinlari). K.ning universalligi axborotni aniq maqsad yölida qayta işlay oli-şiga, inson faoliyatining turli sohalarida i.ç.ni tubdan özgartirişga, kişilarning işini osonlaştirişga imkon beradi. Ob-havoni oldindan aytib berişda meteostyalar va sun'iy yöldoşlardan keladigan axborotlarni yiğib va tahlil qilib, juda katta hisoblaş işlarini bajaradi va inson uçun qulay bölgan şaklda ifodalaydi (q. Intranet, Internet, Kompyuter tarmoği).

Ad.: Xol matov T.,Taylaqov N., Informatika va hisoblaş texnikasi T., 2001.

Q.: Internet, Intranet, Kompyuter tarmoği, Kompyuter öyinlari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОМПЬЮТЕР (инг. computer — ҳисоблайман) — олдиндан берилган дастур (программа) бўйича ишлайдиган автоматик қурилма. Электрон ҳисоблаш машинаси (ЭҲМ) б-н бир хилдаги атама. Бирок, К. ҳисоблаш ишларини бажаришдан ташқари унинг функцияси анча кенг. ЭҲМларнинг ривожланишида К. нинг бир неча авлодларини кўрсатиш мумкин. Бу авлодлар элемент турлари, конструктив-технологик хусусиятлари, мантиқий тузилиши, дастур таъминоти, техник тафсилотлари, техникадан фойдаланишнинг қулайлик даражаси б-н бир-биридан фарқ қилади. К.нинг дастлабки авлодида (Урал-1, Минск-2, БСЭМ-2) асосий элемент электрон лампа бўлгани учун у жуда катта жойни эгаллаган эди. Сўнгра бу лампа ўрнида транзисторлар ишлатилган К. (Раздан-2, М-220, Минск-22 ва б.), интеграл микросхемалар ишлатилган К. (IBM-360, 1BM-370, (АҚШ), ЕСЭВМ (Россия) ва б., интеграция даражаси катта бўлган интеграл схемалар урнатилган шахсий К.лар пайдо бўлди. Шахсий К. (микро ва -микро ЭҲМ) тушунчаси 20-а. 70-й.лар охиридан бошлаб кенг тарқала бошлади. Шахсий К.нинг кейинги авлодларида микроэлектрон ва биосхемалардан фойдаланилди; уларнинг ҳажми китоб катталигидек ҳажмтача кичрайди, массаси эса 3,5 кг гача камайди. 1981 й. IBM (Ай-Би-Эм) фирмаси шахсий К.нинг янада такомиллашган моделларини ишлаб чикара бошлади. Кейинчалик бошка фирмалар IBM б-н PC бириктирилган К.ни, Apple фирмаси эса Macintosh («Макинтош») ёки оддийгина «маки» деб аталадиган К. ни яратишди. 21-а. бошларида дунёда ўнлаб млн. шахсий К.лар, 1 млн.га яқин ЭҲМ (шу жумладан, бир неча ўн суперЭВМ) бўлган. К.лар масалаларни ечишда фойдаланиладиган компонентлар (таркибий қисмлар) таркиби ва тавсифи жиҳатдан бир-биридан фарқ қилади. Мураккаб масалаларни ечишда кучли қурилмалар урнатилган К.дан, қужжатларни босишда ҳарф босиш қурилмаси бўлган К.дан фойдаланилади. Исталган К. тизимлар блоки, монитор ва клавиатурадан иборат бўлади. Керак бўлганда бўлардан ташқари бошқа қурилмалар ҳам уланади. Тизимлар блоки да К.нинг ишлаши учун зарур муҳим қисмлар (дискни юриткич, винчестер — қаттиқ диск, мантиқий амалларни бажарувчи микросхемалар) бўлиб, унга қолган қурилмалар уланади. Монитор {дисплей) матн ва турли тасвир куринишидаги ахборотларни экранда акс эттиради. Клавиатура К.га буйруқ ва турли ахборотларни киритади. Кўпинча, К. таркибига «сичқон» манипулятори ва принтер киритилади. «Сичқон» икки ёки учта кнопкаси (тугмаси) бўлган қурилма бўлиб, унинг ёрдамида К. ишини осонлаштиради. Принтер эса ахборотларни қоғозга тушириш учун хизмат қилади. Замонавий К.лар, асосан, тўрт қурилма: бошқариш, процессор, хотира ва киритиш-чиқариш қурилмаларидан иборат. Бошқариш қурилмаси К.нинг барча қурилмалари ишини мувофиклаштиради ва бошқаради. Процессор К.нинг асосий қурилмаси бўлиб, ахборотларга ишлов беради, яъни ҳисоблаш амаллари, солиштириш ва узатиш каби арифметикмантиқий амалларни бажаради. Бу қурилма бажарадиган амаллар дастурлар орқали белгиланади. Хотира қурилмаси ахборотларга ишлов бериш вақтида уни сақлаш учун хизмат қилади. Фойдаланаётган дастурлар ички хотирада, узоқ, муддат сақланадиган ахборотлар ташқи хотира (дискеталар)да сақланади. Ички ва ташқи хотираларда ахборот алмашинуви киритиш - ч иқариш қурилмалари ёрдамида амалга оширилади.

К. ўйинлари ҳам кенг тарқалган. Уларнинг мингдан ортиқхили мавжуд; улар ёрдамида кўп нарсаларни амалий билиб олиш ва амалий тажрибаларни орттириш мумкин (қ. Компьютер ўйинлари). К.нинг универсаллиги ахборотни аниқ мақсад йўлида қайта ишлай оли-шига, инсон фаолиятининг турли соҳаларида и.ч.ни тубдан ўзгартиришга, кишиларнинг ишини осонлаштиришга имкон беради. Об-ҳавони олдиндан айтиб беришда метеостялар ва сунъий йўлдошлардан келадиган ахборотларни йиғиб ва таҳлил қилиб, жуда катта ҳисоблаш ишларини бажаради ва инсон учун қулай бўлган шаклда ифодалайди (қ. Интранет, Интернет, Компьютер тармоғи).

Ад.: Хол матов Т.,Тайлақов Н., Информатика ва ҳисоблаш техникаси Т., 2001.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.