Kompyuter
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Kompyuter (inglizça «computer» — hisoblovçi, lotinça «computare» — hisoblamoq sözidan) — oldindan kiritilgan dastur asosida, inson bevosita aralaşmagan holda köp miqdordagi arifmetik va mantiqiy amallarni bajaradigan elektron qurilma. ÖzME'ga köra, bu atama elektron hisoblaş maşinasi (EHM) bilan ma'nodoş, biroq zamonaviy kompyuter hisob-kitobdan taşqari ança keng vazifalarni bajaradi. Kompyuterlarning tuzilişi, dasturlari va qöllanişini Informatika örganadi.1
Atamaning tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, ingliz tilida «computer» sözi dastlab hisob-kitob bilan şuğullanadigan odamni bildirgan, keyinçalik bu nom maşinalarning öziga ötgan. 1897-yilda Oksford luğati uni mexanik hisoblaş qurilmasi deb izohlagan, 1946-yilda esa raqamli, analog va elektron kompyuter tuşunçalari ajratilgan.
Rivojlaniş tarixi
13Avtomatik hisoblaş ğoyasining ildizlari ança uzoqqa borib taqaladi. Rusça Vikipediyaga köra, 1801-yilda Jozef Mari Jakkar perfokartalar bilan boşqariladigan töquv dastgohini yaratgan; 1822-yilda ingliz matematigi Çarlz Bebbij matematik jadvallarni avtomatik tuzadigan ayirmali maşinani loyihalagan, lekin uni qurib bitira olmagan. 1938-yilda nemis muhandisi Konrad Tsuze Z1 deb atalgan dasturlanadigan mexanik maşinani yasagan. 1946-yilda esa birinçi universal elektron raqamli hisoblaş maşinasi — ENIAC jamoatçilikka namoyiş etilgan.
ÖzME kompyuterlarni element bazasiga köra avlodlarga ajratadi. Birinçi avlod maşinalari elektron lampalarda işlagan va juda katta joyni egallagan. Ikkinçi avlodda lampalar örnini tranzistorlar, uçinçi avlodda integral mikrosxemalar egalladi; IBM-360 va IBM-370 seriyalari şu davrga mansub. Keyingi bosqiçda yuqori darajada integratsiyalangan sxemalar asosida şaxsiy kompyuterlar paydo böldi. Rusça Vikipediyaga köra, 1965-yilda Intel asosçilaridan biri Gordon Mur mikrosxemadagi elementlar soni muntazam ravişda tez ösib borişini payqagan; bu kuzatiş Mur qonuni nomini olgan.
Şaxsiy kompyuterlar
13ÖzME'ga köra, şaxsiy kompyuter tuşunçasi 1970-yillar oxiridan keng tarqaldi. 1981-yilda IBM kompaniyasi IBM PC modelini çiqardi, keyinroq boşqa işlab çiqaruvçilar unga mos kompyuterlar yarata boşladi, Apple Inc. esa Macintosh («Makintoş») kompyuterlarini taqdim etdi. Vaqt ötişi bilan qurilmalar kiçrayib, yengillaşdi va arzonlaşdi: rusça Vikipediyaga köra, tonnalab oğirlikdagi va butun xonani egallagan dastlabki maşinalardan farqli ölaroq, bugungi kompyuterlar ham ança quvvatli, ham ixçam bölib, hayotning deyarli barça sohalariga kirib bordi. Noutbuk, planşet va smartfonlar ham mohiyatan kompyuterdir.
Tuzilişi
13ÖzME'ga köra, zamonaviy kompyuter törtta asosiy qismdan iborat: boşqariş qurilmasi, protsessor, xotira va kiritiş-çiqariş qurilmalari. Boşqariş qurilmasi barça qismlar işini muvofiqlaştiradi. Protsessor kompyuterning yuragi hisoblanadi: u dastur körsatmalariga muvofiq hisoblaş, taqqoslaş va ma'lumot uzatiş kabi arifmetik-mantiqiy amallarni bajaradi. Xotira ma'lumot va dasturlarni saqlaydi: işlayotgan dasturlar operativ, ya'ni içki xotirada, uzoq saqlanadigan ma'lumotlar esa taşqi xotirada turadi.
Odatdagi stol kompyuteri tizim bloki, monitor va klaviaturadan tarkib topadi; bularga siçqonça, printer va boşqa qurilmalar ulanadi. Tizim blokida protsessor, xotira, qattiq disk kabi asosiy qismlar joylaşadi. Monitor matn va tasvirlarni ekranda aks ettiradi, klaviatura orqali buyruq va ma'lumotlar kiritiladi, printer ma'lumotni qoğozga çiqaradi.
Qöllanişi
13Kompyuterning universalligi uni deyarli har qanday axborotni qayta işlaşga moslaştiradi. ÖzME'ga köra, u işlab çiqarişni avtomatlaştirişda, ob-havoni başorat qilişda — meteostansiyalar va sun'iy yöldoşlardan kelgan ulkan ma'lumotlarni tahlil qilişda, ilmiy hisob-kitoblarda, ta'lim va köngiloçar öyinlarda keng qöllanadi. Kompyuterlarni özaro boğlaydigan tarmoqlar, xususan, Internet axborot almaşinuvini tubdan özgartirdi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Kompyuter // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2523 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAKompyuter. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2523
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2523
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Компьютерru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 4-jild, 538–539-b.manbaa.uz · ÖzME, 4-jild, 538–539-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.