Konstitutsiya

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 572-b. — ziyouz.com

Konstitutsiya (lot. constitutio — tuziliş, tuzuk) — davlatning asosiy qonuni. U davlat tuzilişini, hokimiyat va boşqaruv organlari tizimini, ularning vakolati hamda şakllantiriliş tartibi, saylov tizimi, fuqarolarning huquq va erkinliklari, şuningdek, sud tizimini belgilab beradi. K. barça joriy qonunlarning asosi hisoblanadi.

K. davlatçilik belgisidir. Bir-biridan farqlanuvçi yuridik va haqiqiy (faktik) K. tuşunçalari bor. Yuridik K. ijtimoiy munosabatlar doirasini tartibga soluvçi ma'lum huquqiy normalar tizimi. Haqiqiy K. esa — şunday munosabatlarning özi, ya'ni real mavjud munosabatlardir. K. öz şakliga köra, kodekslaştirilgan, kodekslaştirilmagan va aralaş turlarga bölinadi. Kodekslaştirilgan K. — konstitutsiyaviy xususiyatga ega barça asosiy masalalarni tartibga soluvçi bir butun yozma hujjat hisoblanadi. Agar ayni öşa masalalar bir neça yozilgan hujjatlar b-n tartibga solinsa, u holda K. kodekslaştirilmagan hisoblanadi. Aralaş turdagi K. parlament tomonidan qabul qilingan qonunlar va sud pretsedentlari b-n birga, odatlar va nazariy şarxlarni ham öz içiga oladi, ya'ni qisman yozilgan böladi. Özgartiriş kiritiş usuli böyiça K. yumşoq va qattiq turlarga bölinadi. Ularning birinçisi oddiy qonun qabul qiliş yöli b-n özgartirilişi mumkin. Ikkinçisi maxsus takomillaştirilgan tartibda (parlament a'zolari ovozining malakali köpçiligi, ba'zan esa referendum ötkaziş, tuzatişlarni muayyan miqdordagi federatsiya subyektlari tomonidan ratifikatsiyalaş va ş.k.) özgartirilişi mumkin. Amal qiliş muddatlari böyiça K.lar doimiy va muvaqqat turlarga bölinadi.

Davlat faoliyatining turli sohalarida K.ga rioya qilinişini nazorat etiş Oliy sud yoki Konstitutsiyaviy sud zimmasiga yuklanadi. «K.» atamasi Qad. Rimdayoq bor edi (imperator K.si deb atalgan qonun). Amir Temur «Tuzuklar»i Şarq va Osiyo mamlakatlari sivilizatsiyasiga xos alohida şakldagi konstitutsiyaviy hujjat xususiyatiga ega bölgan. U şariat qonunlari b-n bir qatorda Örta Osiyo xalqlari taqdiriga kuçli ta'sir ötkazgan. Yevropadagi tarixiy taraqqiyot hoz. kunda amalda bölgan K.larning 2 guruhini vujudga keltirdi. 1-guruh — hoz. zamon şaroitlaridan keskin farq qiluvçi şaroitlarda qabul qilingan eski K.lar. Bu xildagi K.larga 1787 y.gi AQŞ Konstitutsiyasi, 1831 y.gi Belgiya K.si, 1874 y.gi Şveysariya K.si misol böla oladi. 2-guruhga 20-a.ning 2-yarmida qabul qilingan «yangi avlod» K.lari kiradi. Ular dastlabki K.lardan xuquq va erkinliklar in-tining, K.ning himoya qiliş mexanizmlari va ijtimoiy muammolarga murojaat kiliş mexanizmlarining kengayişi natijasida konstitutsiyaviy tartibga soliş hajmining köpayişi b-n farq qiladi.

Xalqaro konstitutsiyaviy tajribalarni örganiş, xalqaro hujjat qoidalarini inobatga oliş, milliy davlatçilik an'analardan kelib çiqiş natijasida yaratilgan ÖzR Konstitutsiyasi (1992 y. 8 dek.da qabul qilingan) jahon andozalariga mos bölib, xalqaro talablarga javob beradi (q. Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi).

Akmal Saidov.

Q.: Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОНСТИТУЦИЯ (лот. constitutio — тузилиш, тузук) — давлатнинг асосий қонуни. У давлат тузилишини, ҳокимият ва бошқарув органлари тизимини, уларнинг ваколати ҳамда шакллантирилиш тартиби, сайлов тизими, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари, шунингдек, суд тизимини белгилаб беради. К. барча жорий қонунларнинг асоси ҳисобланади.

К. давлатчилик белгисидир. Бир-биридан фарқланувчи юридик ва ҳақиқий (фактик) К. тушунчалари бор. Юридик К. ижтимоий муносабатлар доирасини тартибга солувчи маълум ҳуқуқий нормалар тизими. Ҳақиқий К. эса — шундай муносабатларнинг ўзи, яъни реал мавжуд муносабатлардир. К. ўз шаклига кўра, кодекслаштирилган, кодекслаштирилмаган ва аралаш турларга бўлинади. Кодекслаштирилган К. — конституциявий хусусиятга эга барча асосий масалаларни тартибга солувчи бир бутун ёзма ҳужжат ҳисобланади. Агар айни ўша масалалар бир неча ёзилган ҳужжатлар б-н тартибга солинса, у ҳолда К. кодекслаштирилмаган ҳисобланади. Аралаш турдаги К. парламент томонидан қабул қилинган қонунлар ва суд прецедентлари б-н бирга, одатлар ва назарий шархларни ҳам ўз ичига олади, яъни қисман ёзилган бўлади. Ўзгартириш киритиш усули бўйича К. юмшоқ ва қаттиқ турларга бўлинади. Уларнинг биринчиси оддий қонун қабул қилиш йўли б-н ўзгартирилиши мумкин. Иккинчиси махсус такомиллаштирилган тартибда (парламент аъзолари овозининг малакали кўпчилиги, баъзан эса референдум ўтказиш, тузатишларни муайян миқдордаги федерация субъектлари томонидан ратификациялаш ва ш.к.) ўзгартирилиши мумкин. Амал қилиш муддатлари бўйича К.лар доимий ва муваққат турларга бўлинади.

Давлат фаолиятининг турли соҳаларида К.га риоя қилинишини назорат этиш Олий суд ёки Конституциявий суд зиммасига юкланади. «К.» атамаси Қад. Римдаёқ бор эди (император К.си деб аталган қонун). Амир Темур «Тузуклар»и Шарқ ва Осиё мамлакатлари цивилизациясига хос алоҳида шаклдаги конституциявий ҳужжат хусусиятига эга бўлган. У шариат қонунлари б-н бир қаторда Ўрта Осиё халқлари тақдирига кучли таъсир ўтказган. Европадаги тарихий тараққиёт ҳоз. кунда амалда бўлган К.ларнинг 2 гуруҳини вужудга келтирди. 1-гуруҳ — ҳоз. замон шароитларидан кескин фарқ қилувчи шароитларда қабул қилинган эски К.лар. Бу хилдаги К.ларга 1787 й.ги АҚШ Конституцияси, 1831 й.ги Бельгия К.си, 1874 й.ги Швейцария К.си мисол бўла олади. 2-гуруҳга 20-а.нинг 2-ярмида қабул қилинган «янги авлод» К.лари киради. Улар дастлабки К.лардан хуқуқ ва эркинликлар ин-тининг, К.нинг ҳимоя қилиш механизмлари ва ижтимоий муаммоларга мурожаат килиш механизмларининг кенгайиши натижасида конституциявий тартибга солиш ҳажмининг кўпайиши б-н фарқ қилади.

Халқаро конституциявий тажрибаларни ўрганиш, халқаро ҳужжат қоидаларини инобатга олиш, миллий давлатчилик анъаналардан келиб чиқиш натижасида яратилган ЎзР Конституцияси (1992 й. 8 дек.да қабул қилинган) жаҳон андозаларига мос бўлиб, халқаро талабларга жавоб беради (қ. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси).

Акмал Саидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.