Konstitutsiya

Konstitutsiya (lotinça constitutio — «tuziliş», «tuzuk») — davlatning asosiy qonuni, eng yuqori yuridik kuçga ega bölgan normativ-huquqiy hujjat. ÖzME'ga köra, konstitutsiya davlat tuzilişini, hokimiyat va boşqaruv organlari tizimini, ularning vakolatlari va şakllantiriliş tartibini, saylov tizimini, fuqarolarning huquq va erkinliklarini hamda sud tizimini belgilaydi. Barça amaldagi qonunlar unga asoslanadi va unga zid kelmasligi kerak. ÖzME konstitutsiyani davlatçilikning belgisi deb ataydi.123

Inglizça Vikipediyaga köra, atama fransuz tili orqali lotinça constitutio sözidan kelgan; Qadimgi Rimda bu söz imperatorlarning farmon, buyruq va qarorlari kabi rasmiy hujjatlarini bildirgan. ÖzME ham «imperator konstitutsiyasi» deb atalgan qonunlar Rimdayoq mavjud bölganini qayd etadi.

Rusça Vikipediyaga köra, konstitutsiya boşqa qonun hujjatlaridan bir qator jihatlari bilan farq qiladi:

• davlat tuzumini, inson huquq va erkinliklarini, davlat şakli va oliy hokimiyat organlarini belgilaydi;
• eng yuqori yuridik kuçga ega va butun mamlakat hududida amal qiladi;
• nisbatan barqaror bölib, joriy qonunçilik uçun asos vazifasini bajaradi;
• qabul qilinişi va özgartirilişi maxsus tartibda amalga oşiriladi;
• uning normalari bevosita amal qiladi.

ÖzME, şuningdek, yuridik va haqiqiy (faktik) konstitutsiyani farqlaydi: birinçisi ijtimoiy munosabatlarni tartibga soladigan huquqiy normalar tizimi bölsa, ikkinçisi — real mavjud bölgan munosabatlarning özi.

Şakliga köra

ÖzME konstitutsiyalarni kodifikatsiyalangan, kodifikatsiyalanmagan va aralaş turlarga ajratadi. Kodifikatsiyalangan konstitutsiya konstitutsiyaviy ahamiyatga ega barça asosiy masalalarni bitta yaxlit yozma hujjatda tartibga soladi. Rusça Vikipediyaga köra, Germaniya, Fransiya, Italiya, Rossiya va AQŞ konstitutsiyalari şunday. Agar bu masalalar bir neça alohida hujjat bilan hal etilsa, konstitutsiya kodifikatsiyalanmagan hisoblanadi; Inglizça Vikipediya Buyuk Britaniyani bunga eng maşhur misol qilib keltiradi. Aralaş turdagi konstitutsiya parlament qonunlari va sud pretsedentlaridan taşqari odatlar va nazariy şarhlarni ham öz içiga oladi.

Özgartiriş usuliga köra

Özgartiriş tartibiga qarab konstitutsiyalar yumşoq va qattiq bölinadi. Yumşoq konstitutsiya oddiy qonun qabul qilinadigan tartibda özgartiriladi. Qattiq konstitutsiyaga tuzatiş kiritiş uçun esa maxsus tartib — parlament a'zolarining malakali köpçilik ovozi, ba'zan referendum yoki federatsiya subyektlarining muayyan qismi tomonidan ratifikatsiya talab qilinadi.

Amal qiliş muddatiga köra

Muddatiga köra konstitutsiyalar doimiy va vaqtinçalik böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, tadqiqotlar yangi qabul qilingan konstitutsiyaning örtaça umri 19 yil atrofida ekanini körsatgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, yozma qonunlar töplamining eng qadimiylari qatoriga taxminan miloddan avvalgi 2050-yilga oid Ur-Nammu qonunlari kiradi. Afinada Solon islohotlari, Rimda Ön ikki jadval qonunlari muhim bosqiç bölgan. 1215-yilda Angliyada qirolni ma'lum çeklovlarga rioya qilişga majbur qilgan Buyuk erkinliklar xartiyasi imzolangan.

ÖzME'ga köra, Amir Temurning «Tuzuklar»i Şarq va Osiyo sivilizatsiyasiga xos şakldagi konstitutsiyaviy hujjat xususiyatlariga ega bölib, şariat qonunlari bilan bir qatorda Örta Osiyo xalqlari taqdiriga kuçli ta'sir körsatgan.

Rusça Vikipediyaga köra, hozirgi ma'nodagi birinçi konstitutsiya — hokimiyatlar bölinişini va har birining vakolatini belgilagan hujjat — 1787-yil 17-sentabrda qabul qilingan AQŞ Konstitutsiyasidir. Inglizça Vikipediya 1791-yil 3-mayda qabul qilingan Polşa-Litva konstitutsiyasini Yevropadagi şu turdagi birinçi hujjat sifatida tilga oladi. Ikkala manbaga köra, San-Marinoning 1600-yildan amal qilayotgan asosiy qonuni dunyodagi eng qadimiy amaldagi yozma konstitutsiyalardan biri hisoblanadi. Hozirgi yozma konstitutsiyalar orasida eng uzuni — Hindiston konstitutsiyasi.

ÖzME amaldagi konstitutsiyalarni ikki avlodga ajratadi. Birinçi guruhga bugungidan keskin farq qiluvçi şaroitlarda qabul qilingan eski konstitutsiyalar kiradi: 1787-yilgi AQŞ, 1831-yilgi Belgiya va 1874-yilgi Şveysariya konstitutsiyalari. Ikkinçi guruh — 20-asrning ikkinçi yarmida qabul qilingan «yangi avlod» konstitutsiyalari; ularda huquq va erkinliklar doirasi, konstitutsiyani himoya qiliş mexanizmlari hamda ijtimoiy masalalarni tartibga soliş hajmi kengaygan.

ÖzME'ga köra, davlat faoliyatining turli sohalarida konstitutsiyaga rioya qilinişini nazorat qiliş Oliy sud yoki Konstitutsiyaviy sud zimmasiga yuklanadi.

Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan. ÖzME'ga köra, u xalqaro konstitutsiyaviy tajriba, xalqaro hujjatlar qoidalari va milliy davlatçilik an'analari asosida yaratilgan. Rusça Vikipediyaga köra, undan oldin Özbekiston SSRning 1927, 1937 va 1978-yillarda qabul qilingan konstitutsiyalari amal qilgan. 2023-yil 30-aprelda Konstitutsiyaning yangi tahriri böyiça umumxalq referendumi ötkazilgan.