Leykotsitlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 71–72-b. — ziyouz.com
Leykotsitlar (leyko... va yun. Cytus — hujayra), oq qon tanaçalari — odam va hayvonlar qonidagi rangsiz hujayralar; qonning yadroli şaklli elementlari. Yadrosining şakli har xil, şunga köra, tayoqça yadroli, segment yadroli va monotsitlarga ajrati-ladi. L. kömik, limfa tugunlari va ta-loqsa hosil böladi. Donali L. (granulotsitlar) va donasiz L. (agranulotsitlar) farq qilinadi. Qonni tekşirganda L.ning böyaliş xususiyatiga qarab, ularni eozinofillar (kislotali böyoq—eozin b-n böyaladi), bazofillar (asosli böyoq — metilen köki b-n böyaladi) va neytrofillarga (neytral böyoqlar b-n böyaladi) bölinadi, ularning har biri ma'lum bir funksiyani bajaradi. L. qon tomir özanidan çiqib hujayralararo böşlikda öziça harakat qila oladi. Ular organizmning yot jismlar kirgan joyiga yetib kelib, mikroorganizmga yaqinlaşgaç, soxta oyoqlar çiqarib, uni hamma tomondan örab oladi va yutib yuboradi (q. Fagotsitoz). Organizmni mikroorganizmlardan himoya qilişda qon yaratuvçi a'zolarning roli katta, bu vaqtda ular köplab leykotsit işlab çiqaradi. Fagotsitozda faqat L.gina emas, balki organizmdagi boşqa hujayralar ham iştirok etadi. Bunday qujayralar makrofaglar deyiladi. L., makrofaglar, qon va töqimalardagi boşqa faol moddalar faqat bakteriyalar hamda kasallik qözğatuvçi agentlarni yutib yubormay, balki organizmni jarohat yoki kasallik tufayli nobud bölgan hujayralardan, toksinlardan ham tozalaydi. Şuning uçun turli kasalliklarda qonda L. soni ançaoşib ketadi (q. Qon yaratilişi). 1 mkl qonda, odatda, 4000—9000 leykotsit böladi. Ular soni kun böyi özgarib turadi, mas, ertalab L.kam bölsa, tuşdan keyin köpayadi. L.ning ayrim turlari protsent jihatdan muayyan nisbatda böladi (ahyonda özgarişi ham mumkin), bu nisbat leykotsitar formula deb ataladi. L. sonining ortib ketişi (9000 dan ortiq) leykotsitoz, kamayişi (4000 dan kam) leykopeniya deyiladi. Limfotsitlar va monotsitlar ham L.ning bir turi—agranulotsitlarga (donasiz L.ga) kiradi. Immunitet vujudga kelişida limfotsitlarning roli katta; ular toksinlarni zararsizlantiradi va antitelolar hosil bölişida qatnaşadi.
Q.: Fagotsitoz, Qon yaratilişi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛЕЙКОЦИТЛАР (лейко... ва юн. Cytus — ҳужайра), оқ қон таначалари — одам ва ҳайвонлар қонидаги рангсиз ҳужайралар; қоннинг ядроли шаклли элементлари. Ядросининг шакли ҳар хил, шунга кўра, таёқча ядроли, сегмент ядроли ва моноцитларга ажрати-лади. Л. кўмик, лимфа тугунлари ва та-лоқца ҳосил бўлади. Донали Л. (гранулоцитлар) ва донасиз Л. (агранулоцитлар) фарқ қилинади. Қонни текширганда Л.нинг бўялиш хусусиятига қараб, уларни эозинофиллар (кислотали бўёқ—эозин б-н бўялади), базофиллар (асосли бўёқ — метилен кўки б-н бўялади) ва нейтрофилларга (нейтрал бўёқлар б-н бўялади) бўлинади, уларнинг ҳар бири маълум бир функцияни бажаради. Л. қон томир ўзанидан чиқиб ҳужайралараро бўшликда ўзича ҳаракат қила олади. Улар организмнинг ёт жисмлар кирган жойига етиб келиб, микроорганизмга яқинлашгач, сохта оёқлар чиқариб, уни ҳамма томондан ўраб олади ва ютиб юборади (қ. Фагоцитоз). Организмни микроорганизмлардан ҳимоя қилишда қон яратувчи аъзоларнинг роли катта, бу вақтда улар кўплаб лейкоцит ишлаб чиқаради. Фагоцитозда фақат Л.гина эмас, балки организмдаги бошқа ҳужайралар ҳам иштирок этади. Бундай қужайралар макрофаглар дейилади. Л., макрофаглар, қон ва тўқималардаги бошқа фаол моддалар фақат бактериялар ҳамда касаллик қўзғатувчи агентларни ютиб юбормай, балки организмни жароҳат ёки касаллик туфайли нобуд бўлган ҳужайралардан, токсинлардан ҳам тозалайди. Шунинг учун турли касалликларда қонда Л. сони анчаошиб кетади (қ. Қон яратилиши). 1 мкл қонда, одатда, 4000—9000 лейкоцит бўлади. Улар сони кун бўйи ўзгариб туради, мас, эрталаб Л.кам бўлса, тушдан кейин кўпаяди. Л.нинг айрим турлари процент жиҳатдан муайян нисбатда бўлади (аҳёнда ўзгариши ҳам мумкин), бу нисбат лейкоцитар формула деб аталади. Л. сонининг ортиб кетиши (9000 дан ортиқ) лейкоцитоз, камайиши (4000 дан кам) лейкопения дейилади. Лимфоцитлар ва моноцитлар ҳам Л.нинг бир тури—агранулоцитларга (донасиз Л.га) киради. Иммунитет вужудга келишида лимфоцитларнинг роли катта; улар токсинларни зарарсизлантиради ва антителолар ҳосил бўлишида қатнашади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.