Liofil va liofob kolloidlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 134–135-b. — ziyouz.com
Liofil va liofob kolloidlar (yun. 1uo — eritaman, phileo — yaxşi köraman, phobos — qörquv) — dispersion muhiti suyukdikdan iborat bölgan dispers sistemalar. Dispers faza zarraçalari b-n dispersion muhit zarraçalari orasidagi boğlanişga qarab, L. va l.k. farq qilinadi. Agar dispersion muhit suv bölsa, «liofil» va «liofob» terminlari örnida «gidrofil» va «gidrofob» sözlari işlatiladi.
Liofil kolloidlarga mol. m.lari juda katta bölgan yuqori mole-kulyar moddalar hamda oqsil, jelatina, pepsin kabi birikmalarning eritmalari misol böla oladi. Rus olimi P. A. Rebinder taklifiga köra, dispers fazasi ma'lum şaroitda öz-öziça kolloid zarraçalari darajasigaça (1 — 100 nm) parçalangan muvozanat holatdagi kolloid sistemaga liofil kolloid deb aytiladi. Bu sistemada dispers faza zarraçalari kolloid kat-taligida bölib, dispersion muxit mo-lekulalari b-n mustahkam boğlanib, muhitga nisbatan liofil xususiyatga egadir.
Liofob kolloidlarda dispers faza dispersion muhit b-n kuçsiz boğlanganligi sababli ularning zarraçalari alohida molekulalardan iborat bölmay, bir qança molekulalar agregatini taşkil qiladi. Bu sistemalarda kolloid zarraçalarining ölçami dispersion muhit molekulalarining ölçamiga nisbatan bir neça marta katta bölganligi uçun kolloid zarraça b-n suyuklik orasida çegara sirti hosil böladi. Şu sababli bun-day mikrogeterogen sistemalar tipik kolloidlar deb ataladi. Tipik, ya'ni çegara sirtlarga ega bölgan liofob kolloidlar faqat molekulyar yoki elektrolit-stabilizatorlar iştirok etganda hosil böladi. Katta mikdorda dispers faza saklovçi liofob kolloidlarini oliş ança murakkab. Liofob kolloidlarga oltin, platina, kumuş zollari, metall sulfidlarning gidrolizlari va b. misol böla oladi (yana q. Dispers sistemalar, Kolloidlar).
Hoz. kolloid sistemalar L. va l.k. deb ajratilmaydi, lekin dispers faza va dispersion muhit zarraçalari orasidagi boğlanişlarni tavsiflaş maqsadida «liofil», «liofob» terminlari saqlab qolingan.
Sayfullo Hamroyev.
Q.: Dispers sistemalar, Kolloidlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИОФИЛ ВА ЛИОФОБ КОЛЛОИДЛАР (юн. 1уо — эритаман, phileo — яхши кўраман, phobos — қўрқув) — дисперсион муҳити суюкдикдан иборат бўлган дисперс системалар. Дисперс фаза заррачалари б-н дисперсион муҳит заррачалари орасидаги боғланишга қараб, Л. ва л.к. фарқ қилинади. Агар дисперсион муҳит сув бўлса, «лиофил» ва «лиофоб» терминлари ўрнида «гидрофил» ва «гидрофоб» сўзлари ишлатилади.
Лиофил коллоидларга мол. м.лари жуда катта бўлган юқори моле-куляр моддалар ҳамда оқсил, желатина, пепсин каби бирикмаларнинг эритмалари мисол бўла олади. Рус олими П. А. Ребиндер таклифига кўра, дисперс фазаси маълум шароитда ўз-ўзича коллоид заррачалари даражасигача (1 — 100 нм) парчаланган мувозанат ҳолатдаги коллоид системага лиофил коллоид деб айтилади. Бу системада дисперс фаза заррачалари коллоид кат-талигида бўлиб, дисперсион мухит мо-лекулалари б-н мустаҳкам боғланиб, муҳитга нисбатан лиофил хусусиятга эгадир.
Лиофоб коллоидларда дисперс фаза дисперсион муҳит б-н кучсиз боғланганлиги сабабли уларнинг заррачалари алоҳида молекулалардан иборат бўлмай, бир қанча молекулалар агрегатини ташкил қилади. Бу системаларда коллоид заррачаларининг ўлчами дисперсион муҳит молекулаларининг ўлчамига нисбатан бир неча марта катта бўлганлиги учун коллоид заррача б-н суюклик орасида чегара сирти ҳосил бўлади. Шу сабабли бун-дай микрогетероген системалар типик коллоидлар деб аталади. Типик, яъни чегара сиртларга эга бўлган лиофоб коллоидлар фақат молекуляр ёки электролит-стабилизаторлар иштирок этганда ҳосил бўлади. Катта микдорда дисперс фаза сакловчи лиофоб коллоидларини олиш анча мураккаб. Лиофоб коллоидларга олтин, платина, кумуш золлари, металл сульфидларнинг гидролизлари ва б. мисол бўла олади (яна қ. Дисперс системалар, Коллоидлар).
Ҳоз. коллоид системалар Л. ва л.к. деб ажратилмайди, лекин дисперс фаза ва дисперсион муҳит заррачалари орасидаги боғланишларни тавсифлаш мақсадида «лиофил», «лиофоб» терминлари сақлаб қолинган.
Сайфулло Ҳамроев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.