Logopediya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167–168-b. — ziyouz.com
Logopediya (logos va yun. paideia — tarbiyalaş, öqitiş) — ped. fani tarmoği; nutqsagi kamçilik (duduqlik, til rivojlanmaganligi, öqiş va yozuvdagi nuqsoni va b.) sabablari, ularning oldini oliş, tuzatiş yöllarini hamda nutq faoliyati buzilişi mexanizmlari, alomatlarini maxsus ta'lim va tarbiya vositasida örganadi. Nutqdagi nuqsonlarni tuzatiş masalalari dastlab 17-a.da Yevropa mamlakatlarida surdopedagogikaga oid ilmiy işlarda tadqiq etila boşladi. 19-a. ning 2-yarmidan bu sohaga mustaqil ravişda, ammo tibbiyot nuqtai nazaridan yondoşiddi. Asta-sekin nutq fa-oliyatining tabiati haqidagi ilmiy tasavvur kengaya borib, L. yönalişi tubdan özgardi, pedagogik mazmun birinçi öringa qöyiladigan böldi.
20-a.ga kelib L. mustaqil fan sifatida şakllandi, uning maqsad va vazifalari, metodik asos va tamoyillari, boşqa fanlar b-n aloqasi masalalari işlab çiqildi. Zamonaviy L. maktabgaça yoşdagi bolalar L.si, maktab yoşidagi bolalar L.si, ösmirlar va katta yoşdagilar L.siga bölinadi.
L.ning asosiy maqsadi nutqida nuqsoni bor şaxslarni öqitiş, tarbiyalaş va qayta tarbiyalaşning ilmiy asoslangan tizimini işlab çiqiş, şuningdek, nutq nuqsonining oldini olişdan iboratdir.
L. fan sifatida katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega bölib, u tilning, nutqning ijtimoiy mohiyati, bolaning talaffuzi, leksik-grammatik tuzumi, tafakkuri va butun ruxiy faoliyati uzviy boğlikligi b-n belgilanadi.
L.ning asosiy vazifalari: nutq buzilişining turli şakllarida nutq faoliyati ontogenezini örganiş; nutq buzilişlarining keng tarqalganligi, kelib çiqiş sabablari, mexanizmlari, tuzilişi, alomatlari va darajalarini aniqlaş; nutqiy faoliyati buzilgan bolalarning öz-özidan va biror maqsadga qaratilgan rivojlaniş dinamikasini, şuningdek, çutkiy zaiflikni ularning şaxs sifatida yetişuviga, ruhiy rivojlanişiga, turli körinişdagi faoliyatlarini namoyon qilişga, özlarini tutişlariga ta'sirini aniklaş; rivojlanişda turli xil farqlar bölgan bolalarda (eşitiş, köriş, fikrlaş qobiliyati hamda tayanç-harakat apparatining buzilişi hollarida) nutqning şakllanişi va buzilişlari xususiyatlarini örganiş; nutq buzilişlarining pedagogik diagnostikasi metodlarini işlab çiqiş; nutq buzilişlarini tartibga soliş; nutq buzilişini bartaraf etiş tamoyillari, differensiyalaşgan metod va vositalarini işlab çiqiş; nutq buzilişining oldini oliş metodlarini takomillaştiriş; logopedik yordamni taşkil etiş masalalarini işlab çiqiş. L.ning yuqorida körsatilgan vazifalarida uning nazariy va amaliy yönalişlari belgilab berilgan.
L. nazariy yönalişi nutqdagi buzilişlarni örganiş, uning sabablarini aniklaş, oldini oliş va tuzatişning ilmiy asoslangan metodlarini işlab çiqiş, amaliy yönalişi esa ana şu metodlarni tezroq tatbiq etib, mazkur nuqsonlar va ularni keltirib çiqaradigan sabablarni bartaraf etişdan iborat. L.ning nazariy va amaliy vazifalari bir-biri b-n çambarças boğliqdir.
I.t.lardan ma'lum bölişiça, nutqdagi kamçşşklarning paydo bölişi, tabiati, inson ruhiyatiga ta'siri turliça böladi (q. Alaliya, Afaziya, Duduqlaniş, Dizartriya). Ular biliş jarayonini, atrofdagi kişilar b-n muoma-lani qiyinlaştiradi. Bu narsa bolaning faoliyatida, yuriş-turişida aks etadi. Oğir nutqiy buzilişlar esa insonning akliy rivojlanişiga, ayniqsa, oliy biliş faoliyati darajalariga, şaxsning şakllanişiga ta'sir etadi, uning xarakteridagi tortinçoqlik, qat'iyatsizlik, odamovilik, nomukammallik tuyğusi kabi salbiy xususiyatlarni keltirib çiqaradi. L.ning ahamiyati esa bolaning nutqidagi nuqsonlarni bartaraf etib, uning har tomonlama barkamol rivoj-lanişini ta'minlaşdan iborat.
L. nutq buzilişini örganiş va tu-zatişda nutq b-n fikrning özaro boğlikdigi haqidagi, bola rivojlanişida umumiy va maxsus qonuniyatlarning özaro munosabati töğrisidagi nazariy qoidalarga, nutqva faoliyatning hamohang rivojlanişi hamda ruhiy kamolotga erişişning harakatlantiruvçi kuçlari haqidagi nazariyaga tayanadi. L. umumiy anatomiya va fiziologiya, nutq mexanizmlari, nutq jarayonining boş miyada sodir bölişi haqidagi, nutq faoliyatida iştirok etadigan analizatorlarning tuzilişi va harakatga kelişi töğrisidagi bilimlardan foydalanadi.
Nutqdagi nuqsonlarning alomatlarini, ularning etiologiyasi, mexanizmlari, nutq faoliyati buzilişi tarkibida nutqiy alomat b-n nutqsiz alomatning munosabatini biliş uçun L. boşqa fanlar b-n hamkorliqda iş yuritadi. Jumladan, u tilşunoslik, otorinolaringologiya, psixolingvistika, umumiy va maxsus psixologiya, psixodiagnostika, nevropatologiya, psixopatologiya, oligofreniya klinikasi, pediatriya b-n uzviy aloqada işlaydi. Mas, nutq va eşitiş a'zolarining patologiyasi nutqdagi buziliş etiologiyasini aniqlaşdan taşqari tibbiy ta'sir vositasida böladigan logopedik işlarni töğri qöşib olib boriş uçun ham imkon beradi. Özbekistonda yordamçi maktablar, bolalar poliklinikalari, bolalar boğçalari va b. muassasalarda logopedik yordam körsatiladi. Bundan taşqari, nutqi zaif bolalar uçun alohida boğçalar, maxsus maktablar mavjud. Özbekistonda logoped öqituvçilar Toşkent ped. un-tida tayyorlanadi. I.t.işlari Toşkent ped. un-tining defektologiya kafedrasi va ayrim tibbiyot muassasalarida olib boriladi.
Lola Möminova.
Q.: Alaliya, Afaziya, Dizartriya, Duduqlaniş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛОГОПЕДИЯ (логос ва юн. paideia — тарбиялаш, ўқитиш) — пед. фани тармоғи; нутқцаги камчилик (дудуқлик, тил ривожланмаганлиги, ўқиш ва ёзувдаги нуқсони ва б.) сабаблари, уларнинг олдини олиш, тузатиш йўлларини ҳамда нутқ фаолияти бузилиши механизмлари, аломатларини махсус таълим ва тарбия воситасида ўрганади. Нутқдаги нуқсонларни тузатиш масалалари дастлаб 17-а.да Европа мамлакатларида сурдопедагогикага оид илмий ишларда тадқиқ этила бошлади. 19-а. нинг 2-ярмидан бу соҳага мустақил равишда, аммо тиббиёт нуқтаи назаридан ёндошидди. Аста-секин нутқ фа-олиятининг табиати ҳақидаги илмий тасаввур кенгая бориб, Л. йўналиши тубдан ўзгарди, педагогик мазмун биринчи ўринга қўйиладиган бўлди.
20-а.га келиб Л. мустақил фан сифатида шаклланди, унинг мақсад ва вазифалари, методик асос ва тамойиллари, бошқа фанлар б-н алоқаси масалалари ишлаб чиқилди. Замонавий Л. мактабгача ёшдаги болалар Л.си, мактаб ёшидаги болалар Л.си, ўсмирлар ва катта ёшдагилар Л.сига бўлинади.
Л.нинг асосий мақсади нутқида нуқсони бор шахсларни ўқитиш, тарбиялаш ва қайта тарбиялашнинг илмий асосланган тизимини ишлаб чиқиш, шунингдек, нутқ нуқсонининг олдини олишдан иборатдир.
Л. фан сифатида катта назарий ва амалий аҳамиятга эга бўлиб, у тилнинг, нутқнинг ижтимоий моҳияти, боланинг талаффузи, лексик-грамматик тузуми, тафаккури ва бутун рухий фаолияти узвий боғликлиги б-н белгиланади.
Л.нинг асосий вазифалари: нутқ бузилишининг турли шаклларида нутқ фаолияти онтогенезини ўрганиш; нутқ бузилишларининг кенг тарқалганлиги, келиб чиқиш сабаблари, механизмлари, тузилиши, аломатлари ва даражаларини аниқлаш; нутқий фаолияти бузилган болаларнинг ўз-ўзидан ва бирор мақсадга қаратилган ривожланиш динамикасини, шунингдек, чуткий заифликни уларнинг шахс сифатида етишувига, руҳий ривожланишига, турли кўринишдаги фаолиятларини намоён қилишга, ўзларини тутишларига таъсирини аниклаш; ривожланишда турли хил фарқлар бўлган болаларда (эшитиш, кўриш, фикрлаш қобилияти ҳамда таянч-ҳаракат аппаратининг бузилиши ҳолларида) нутқнинг шаклланиши ва бузилишлари хусусиятларини ўрганиш; нутқ бузилишларининг педагогик диагностикаси методларини ишлаб чиқиш; нутқ бузилишларини тартибга солиш; нутқ бузилишини бартараф этиш тамойиллари, дифференциялашган метод ва воситаларини ишлаб чиқиш; нутқ бузилишининг олдини олиш методларини такомиллаштириш; логопедик ёрдамни ташкил этиш масалаларини ишлаб чиқиш. Л.нинг юқорида кўрсатилган вазифаларида унинг назарий ва амалий йўналишлари белгилаб берилган.
Л. назарий йўналиши нутқдаги бузилишларни ўрганиш, унинг сабабларини аниклаш, олдини олиш ва тузатишнинг илмий асосланган методларини ишлаб чиқиш, амалий йўналиши эса ана шу методларни тезроқ татбиқ этиб, мазкур нуқсонлар ва уларни келтириб чиқарадиган сабабларни бартараф этишдан иборат. Л.нинг назарий ва амалий вазифалари бир-бири б-н чамбарчас боғлиқдир.
И.т.лардан маълум бўлишича, нутқдаги камчшшкларнинг пайдо бўлиши, табиати, инсон руҳиятига таъсири турлича бўлади (қ. Алалия, Афазия, Дудуқланиш, Дизартрия). Улар билиш жараёнини, атрофдаги кишилар б-н муома-лани қийинлаштиради. Бу нарса боланинг фаолиятида, юриш-туришида акс этади. Оғир нутқий бузилишлар эса инсоннинг аклий ривожланишига, айниқса, олий билиш фаолияти даражаларига, шахснинг шаклланишига таъсир этади, унинг характеридаги тортинчоқлик, қатъиятсизлик, одамовилик, номукаммаллик туйғуси каби салбий хусусиятларни келтириб чиқаради. Л.нинг аҳамияти эса боланинг нутқидаги нуқсонларни бартараф этиб, унинг ҳар томонлама баркамол ривож-ланишини таъминлашдан иборат.
Л. нутқ бузилишини ўрганиш ва ту-затишда нутқ б-н фикрнинг ўзаро боғликдиги ҳақидаги, бола ривожланишида умумий ва махсус қонуниятларнинг ўзаро муносабати тўғрисидаги назарий қоидаларга, нутқва фаолиятнинг ҳамоҳанг ривожланиши ҳамда руҳий камолотга эришишнинг ҳаракатлантирувчи кучлари ҳақидаги назарияга таянади. Л. умумий анатомия ва физиология, нутқ механизмлари, нутқ жараёнининг бош мияда содир бўлиши ҳақидаги, нутқ фаолиятида иштирок этадиган анализаторларнинг тузилиши ва ҳаракатга келиши тўғрисидаги билимлардан фойдаланади.
Нутқдаги нуқсонларнинг аломатларини, уларнинг этиологияси, механизмлари, нутқ фаолияти бузилиши таркибида нутқий аломат б-н нутқсиз аломатнинг муносабатини билиш учун Л. бошқа фанлар б-н ҳамкорлиқда иш юритади. Жумладан, у тилшунослик, оториноларингология, психолингвистика, умумий ва махсус психология, психодиагностика, невропатология, психопатология, олигофрения клиникаси, педиатрия б-н узвий алоқада ишлайди. Мас, нутқ ва эшитиш аъзоларининг патологияси нутқдаги бузилиш этиологиясини аниқлашдан ташқари тиббий таъсир воситасида бўладиган логопедик ишларни тўғри қўшиб олиб бориш учун ҳам имкон беради. Ўзбекистонда ёрдамчи мактаблар, болалар поликлиникалари, болалар боғчалари ва б. муассасаларда логопедик ёрдам кўрсатилади. Бундан ташқари, нутқи заиф болалар учун алоҳида боғчалар, махсус мактаблар мавжуд. Ўзбекистонда логопед ўқитувчилар Тошкент пед. ун-тида тайёрланади. И.т.ишлари Тошкент пед. ун-тининг дефектология кафедраси ва айрим тиббиёт муассасаларида олиб борилади.
Лола Мўминова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.