Lotin alifbosi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186-b. — ziyouz.com
Lotin alifbosi LOTIN ALIFBOSI, lotin yozuvi — Qad. Rimda unça katta bölmagan Latsiy viloyatining («lotin» sözi ham şundan), xususan, uning markazi Rim şahrining yozuvi, harfiy yozuv; ğarbiy yunon yozuvi asosida paydo bölgan. Mil. av. 9—8-a. larda hoz. Italiya hududiga kirib kelgan alifboli yunon yozuvi asta-sekin rivojlanib, faqat mil. av. 4—3-a.lardagina mustaqil L. a. yuzaga kelgan. Uşbu yozuvdagi eng qad. yodgorliklarda (mil. av. 6—4-a.lar) yozuv yönalişi ham öngdan çapga, ham çapdan Lotin alifbosi öngga bölgan, mil. av. 4-a.dan keyingina çapdan öngga qarab yoziş barqarorlaşgan. Bu davrdagi yozuvda tiniş belgilari bölmagan, harflar boş (katta) va kiçik harflarga ajratilmagan. L. a.da dastlab 20 ta harf bölgan, mil. av. 1-a.dan boşlab yunon tilidan kirgan sözlarni yoziş uçun Y, Z harflari qöllana boşlagan. Uşbu alifbo örta asrlarda köplab şakl özgarişlariga uçragan xrlda rivojlanişda davom etadi. 11 -a.da W harfi, 16-a.da xa J va V harflari alifboga kiritiladi. Keyingi rivojlaniş davrida, kitov bosiş işlari yölga qöyilganidan keyin, tiniş belgilari, diakritik belgilar paydo böldi, boş va kiçik harflar farqlana boşlandi.
Hoz. L. a. 2 xil tipografik şaklga ega: asl lotin harflari (ikkinçi nomi — «antikva») va got yozuvi («fraktura» deb ham ataladi). Ularning birinçisi, ya'ni lotin harflari eng qad. alifboga yaqin bölib, hoz. amaliyotda, asosan, ana şu harflardan foydalaniladi.
Rim imperiyasi kulagaç, xususan, 8-a. dan e'tiboran L. a. Ğarbiy Yevropadagi köplab xalqlarning yozuv tizimlari uçun asos böldi. Hoz. davrda dunyo tillarining 30—35%i L. a.dan foydalanadi. Özbekistonda ham 1929—40 y.larda şu alifbo asosidagi özbek yozuvi amalda bölgan (q. Yozuv, Özbek lotin alifbosi). Milliy yozuv tizimlari L. a.ga asoslangan xalqlarning alifbolaridagi harflar tarkibi, albatta, qad. L. a.dan farq qiladi. L.a.ning tegişli fonetik tizimlarga moslaşuvi diakritik belgilarni kiritiş orqali amalga oşiriladi.
Abduvahob Madvaliyev.
Q.: Özbek lotin alifbosi, Yozuv
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛОТИН АЛИФБОСИ, лотин ёзуви — Қад. Римда унча катта бўлмаган Лаций вилоятининг («лотин» сўзи ҳам шундан), хусусан, унинг маркази Рим шаҳрининг ёзуви, ҳарфий ёзув; ғарбий юнон ёзуви асосида пайдо бўлган. Мил. ав. 9—8-а. ларда ҳоз. Италия ҳудудига кириб келган алифболи юнон ёзуви аста-секин ривожланиб, фақат мил. ав. 4—3-а.лардагина мустақил Л. а. юзага келган. Ушбу ёзувдаги энг қад. ёдгорликларда (мил. ав. 6—4-а.лар) ёзув йўналиши ҳам ўнгдан чапга, ҳам чапдан Лотин алифбоси ўнгга бўлган, мил. ав. 4-а.дан кейингина чапдан ўнгга қараб ёзиш барқарорлашган. Бу даврдаги ёзувда тиниш белгилари бўлмаган, ҳарфлар бош (катта) ва кичик ҳарфларга ажратилмаган. Л. а.да дастлаб 20 та ҳарф бўлган, мил. ав. 1-а.дан бошлаб юнон тилидан кирган сўзларни ёзиш учун Y, Z ҳарфлари қўллана бошлаган. Ушбу алифбо ўрта асрларда кўплаб шакл ўзгаришларига учраган хрлда ривожланишда давом этади. 11 -а.да W ҳарфи, 16-а.да ха J ва V ҳарфлари алифбога киритилади. Кейинги ривожланиш даврида, китов босиш ишлари йўлга қўйилганидан кейин, тиниш белгилари, диакритик белгилар пайдо бўлди, бош ва кичик ҳарфлар фарқлана бошланди.
Ҳоз. Л. а. 2 хил типографик шаклга эга: асл лотин ҳарфлари (иккинчи номи — «антиква») ва гот ёзуви («фрактура» деб ҳам аталади). Уларнинг биринчиси, яъни лотин ҳарфлари энг қад. алифбога яқин бўлиб, ҳоз. амалиётда, асосан, ана шу ҳарфлардан фойдаланилади.
Рим империяси кулагач, хусусан, 8-а. дан эътиборан Л. а. Ғарбий Европадаги кўплаб халқларнинг ёзув тизимлари учун асос бўлди. Ҳоз. даврда дунё тилларининг 30—35%и Л. а.дан фойдаланади. Ўзбекистонда ҳам 1929—40 й.ларда шу алифбо асосидаги ўзбек ёзуви амалда бўлган (қ. Ёзув, Ўзбек лотин алифбоси). Миллий ёзув тизимлари Л. а.га асосланган халқларнинг алифболаридаги ҳарфлар таркиби, албатта, қад. Л. а.дан фарқ қилади. Л.а.нинг тегишли фонетик тизимларга мослашуви диакритик белгиларни киритиш орқали амалга оширилади.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.