Madaminbek

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 46–47-b. — ziyouz.com

Madaminbek MADAMINBEK, Muhammad Aminbek Ahmadbek öğli (1892, Marğilon yaqinidagi Sökçilik qişloği — 1920.14.5, Farğona vodiysidagi Qorovul qişloği) — Turkistonda sovet rejimiga qarşi kuraş harakati namoyandalaridan biri (1918—20), Muvaqqat Farğona hukumati raisi (1919—20). Boşlanğiç maktabda savod çiqargaç, mahalliy boylar va ruslarning savdo dökonlarida işlagan. Birinçi jahon uruşi arafasida podşoga qarşi faoliyati uçun politsiya tomonidan qölga olinib, 14 y.ga Sibirdagi Nerçinsk degan joyga katorga qilingan (1914). 1917 y. fev. inqilobidan keyin M. ozodlikka çiqqan. «Şöroi Ulamo» taşkilotining rahbarlari uni Marğilon ş. mirşablari boşliği lavozimiga tavsiya qilişgan. Turkistonda bolşeviklar hokimiyatni zöravonlik b-n egallagaç, Farğona viloyati harbiy komissari K. Osipov uni Marğilon militsiyasi boşliği etib tayinlaydi. Biroq sovet rejimining siyosati M.ni ozodlik uçun kuraşga undagan. 1918 y. mart oyining boşlarida u öz militsionerlari b-n bolşeviklarga qarşi kuraşuvçilar safiga ötgan. M. 1000 — 1500 yigit töplab, Marğilon va Toşloq atroflarida qizil askarlarga qarşi dastlabki janglarni boşlagan.

1918 y. yanv.da M. qöl ostida 16000 kişidan iborat qöşin bölgan bölsa, öşa yil kuzida ularning soni 30000 kişidan ortib ketgan. M. xalq orasida katta obröga ega bölgan. U vodiydagi sovet hokimiyati organlariga muqobil ravişda öz siyosiy boşqaruv usulini örnatgan. Andijon uyezdidagi Oyimqişloq (hoz. Andijon viloyati Jalolquduk, tumani)da bölgan Farğona vodiysi qörboşilarining qurultoyida (1918 y. noyab.) milliy ozodlik harakati qatnaşçilarining Oliy boş qömondoni etib saylangan.

1918 y.ning oxiridayoq mustaqil harakat qilişga urinayotgan yirik qörboşilarning faoliyatini M. boşqarişga muvaffaq böldi. M. yigitlari örtasida harbiy intizom kuçli edi. Uning yigitlari qizil armiyaga qarşi jang qiliş b-n bir qatorda bosqinçi va talonçilardan iborat ayrim mahalliy kiçik tödalarga qarşi ham şafqatsiz kuraşganlar.

M. 1919 y. 2 sent.da Jalolobodda K. Monstrov b-n ittifoq tuzgan (q. Krestyanlar armiyasi). 1919 y. sent. — okt. da uning qöşini Jalolobod, Öş va Marğilonni qizil askarlardan ozod qilgan, biroq Andijon uçun bölgan janglarda yengilgan. M. Buxoro amiri Sayd Olimxon va Xiva xonligining amaldagi hukmdori Junaydxon b-n qizil armiyaga qarşi birgalikda kuraşiş uçun muzokaralar olib borgan. Afğoniston va Turkiyaga öz vakillarini jönatgan. Rossiyaning Qaşqardagi sobiq konsuli Uspenskiy va Buyuk Britaniyaning boş konsuli P. Eserton orkali Yevropa davlatlari va AQŞdan bolşeviklarga karşi kuraş olib boriş uçun iqtisodiy va harbiy yordam olişga intilgan. Pomirning Ergaştom (Irkeştom) ovulida bölgan yirik anjumanda (1919.22.10) M. boşçiligida Farğona muvaqqat muxtoriyat hukumati tuzilgan. M. hukumat boşliği böliş b-n bir qatorda Oliy boş qömondon etib ham saylangan.

Sovet rejimi va bolşeviklar milliy ozodlik xarakatiga qarşi kuraşiş uçun Rossiya markazidan doimiy ravişda Turkistonga yangi-yangi qizil askar qismlari taşlangan. 1920 y. yanv. oyining örtalariga kelib Farğona vodiysida jangovar taşabbus vaqtinçalik qizil armiya qöliga ötgan. M. vaqtdan yutiş uçun 2-Turkiston öqçi diviziyasining boşliği N. A. Veryovkin Roxalskiy b-n Skobelev (hoz. Farğona) ş.da yaraş bitimini imzolagan (1920.6.3). M. b-n birga sovet hokimiyati tomoniga uning önlab qörboşilari va 3500 ta yigiti ham ötgan. Sovet qömondonligi tomonidan muzokaralar ötkaziş uçun qörboşilar orasiga yuborilgan M. Xolxöja Eşon buyruği b-n qirğizlarning Qorovul otloği atrofida xiyonatkorona öldirilgan (1920.14.5). Uning qabri hoz. Qirğiziston Respublikasi hududi — Olay vodiysidagi Şiğay qişloğida.

M. sovet rejimi davrida «bosmaçi» sifatida nohaq qoralanib, uning faoliyati soxtalaştirilgan. M.ning serqirra faoliyati haqida Özbekiston, Italiya, Germaniya, Turkiya, Saudiya Arabistoni va b. mamlakatlarda i.t.lar olib borilmoqda.

Ad.: Ibodinov M., Qörboşi Madaminbek, T., 1993; Özbekistonning yangi tarixi. 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v naçale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Karimov I., Madaminbek, T., 2002; Rajabov Q. Xaydarov M, Turkiston tarixi (1917—1924), T., 2002.

Qahramon Rajabov.

Q.: Krestyanlar armiyasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

МАДАМИНБЕК, Муҳаммад Аминбек Аҳмадбек ўғли (1892, Марғилон яқинидаги Сўкчилик қишлоғи — 1920.14.5, Фарғона водийсидаги Қоровул қишлоғи) — Туркистонда совет режимига қарши кураш ҳаракати намояндаларидан бири (1918—20), Муваққат Фарғона ҳукумати раиси (1919—20). Бошланғич мактабда савод чиқаргач, маҳаллий бойлар ва русларнинг савдо дўконларида ишлаган. Биринчи жаҳон уруши арафасида подшога қарши фаолияти учун полиция томонидан қўлга олиниб, 14 й.га Сибирдаги Нерчинск деган жойга каторга қилинган (1914). 1917 й. фев. инқилобидан кейин М. озодликка чиққан. «Шўрои Уламо» ташкилотининг раҳбарлари уни Марғилон ш. миршаблари бошлиғи лавозимига тавсия қилишган. Туркистонда большевиклар ҳокимиятни зўравонлик б-н эгаллагач, Фарғона вилояти ҳарбий комиссари К. Осипов уни Марғилон милицияси бошлиғи этиб тайинлайди. Бироқ совет режимининг сиёсати М.ни озодлик учун курашга ундаган. 1918 й. март ойининг бошларида у ўз милиционерлари б-н большевикларга қарши курашувчилар сафига ўтган. М. 1000 — 1500 йигит тўплаб, Марғилон ва Тошлоқ атрофларида қизил аскарларга қарши дастлабки жангларни бошлаган.

1918 й. янв.да М. қўл остида 16000 кишидан иборат қўшин бўлган бўлса, ўша йил кузида уларнинг сони 30000 кишидан ортиб кетган. М. халқ орасида катта обрўга эга бўлган. У водийдаги совет ҳокимияти органларига муқобил равишда ўз сиёсий бошқарув усулини ўрнатган. Андижон уездидаги Ойимқишлоқ (ҳоз. Андижон вилояти Жалолқудук, тумани)да бўлган Фарғона водийси қўрбошиларининг қурултойида (1918 й. нояб.) миллий озодлик ҳapaкати қатнашчиларининг Олий бош қўмондони этиб сайланган.

1918 й.нинг охиридаёқ мустақил ҳаракат қилишга уринаётган йирик қўрбошиларнинг фаолиятини М. бошқаришга муваффақ бўлди. М. йигитлари ўртасида ҳарбий интизом кучли эди. Унинг йигитлари қизил армияга қарши жанг қилиш б-н бир қаторда босқинчи ва талончилардан иборат айрим маҳаллий кичик тўдаларга қарши ҳам шафқатсиз курашганлар.

М. 1919 й. 2 сент.да Жалолободда К. Монстров б-н иттифоқ тузган (қ. Крестьянлар армияси). 1919 й. сент. — окт. да унинг қўшини Жалолобод, Ўш ва Марғилонни қизил аскарлардан озод қилган, бироқ Андижон учун бўлган жангларда енгилган. М. Бухоро амири Сайд Олимхон ва Хива хонлигининг амалдаги ҳукмдори Жунайдхон б-н қизил армияга қарши биргаликда курашиш учун музокаралар олиб борган. Афғонистон ва Туркияга ўз вакилларини жўнатган. Россиянинг Қашқардаги собиқ консули Успенский ва Буюк Британиянинг бош консули П. Эсертон оркали Европа давлатлари ва АҚШдан большевикларга карши кураш олиб бориш учун иқтисодий ва ҳарбий ёрдам олишга интилган. Помирнинг Эргаштом (Иркештом) овулида бўлган йирик анжуманда (1919.22.10) М. бошчилигида Фарғона муваққат мухторият ҳукумати тузилган. М. ҳукумат бошлиғи бўлиш б-н бир қаторда Олий бош қўмондон этиб ҳам сайланган.

Совет режими ва большевиклар миллий озодлик харакатига қарши курашиш учун Россия марказидан доимий равишда Туркистонга янги-янги қизил аскар қисмлари ташланган. 1920 й. янв. ойининг ўрталарига келиб Фарғона водийсида жанговар ташаббус вақтинчалик қизил армия қўлига ўтган. М. вақтдан ютиш учун 2-Туркистон ўқчи дивизиясининг бошлиғи Н. А. Верёвкин Рохальский б-н Скобелев (ҳоз. Фарғона) ш.да яраш битимини имзолаган (1920.6.3). М. б-н бирга совет ҳокимияти томонига унинг ўнлаб қўрбошилари ва 3500 та йигити ҳам ўтган. Совет қўмондонлиги томонидан музокаралар ўтказиш учун қўрбошилар орасига юборилган М. Холхўжа Эшон буйруғи б-н қирғизларнинг Қоровул отлоғи атрофида хиёнаткорона ўлдирилган (1920.14.5). Унинг қабри ҳоз. Қирғизистон Республикаси ҳудуди — Олай водийсидаги Шиғай қишлоғида.

М. совет режими даврида «босмачи» сифатида ноҳақ қораланиб, унинг фаолияти сохталаштирилган. М.нинг серқирра фаолияти ҳақида Ўзбекистон, Италия, Германия, Туркия, Саудия Арабистони ва б. мамлакатларда и.т.лар олиб борилмоқда.

Ад.: Ибодинов М., Қўрбоши Мадаминбек, Т., 1993; Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале XX века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000; Каримов И., Мадаминбек, Т., 2002; Ражабов Қ. Хайдаров М, Туркистон тарихи (1917—1924), Т., 2002.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.