Madaminbek

Madaminbek, töliq ismi Muhammad Aminbek Ahmadbek öğli (1892, Marğilon yaqinidagi Sökçilik qişloği — 1920-yil 14-may, Farğona vodiysi) — Turkistonda sovet hokimiyatiga qarşi qurolli harakatning yirik rahbarlaridan biri (1918–1920), Farğona muvaqqat hukumatining boşliği (1919–1920). Rusça Vikipediyada uning tuğilgan yili 1893, boşqa ma'lumotlarga köra 1882 deb ham keltiriladi. Sovet davrida «bosmaçi» deb qoralangan bu şaxs faoliyati mustaqillik yillarida qayta örganila boşlangan.1

ÖzME'ga köra, Madaminbek boşlanğiç maktabda savod çiqarib, mahalliy boylar va rus savdogarlarining dökonlarida işlagan. Birinçi jahon uruşi arafasida (1914) çor hokimiyatiga qarşi harakatlari uçun hibsga olinib, Sibirdagi Nerçinsk katorgasiga 14 yilga hukm qilingan. 1917-yil fevral inqilobidan keyin u ozod bölgan; rusça Vikipediyaga köra, Muvaqqat hukumat e'lon qilgan avf natijasida qamoqdan çiqqan. Söng Eski Marğilonda musulmon işçilar kasaba uyuşmasini boşqargan.

ÖzME'ga köra, «Şöroi Ulamo» rahbarlari uni Marğilon mirşablari boşliği lavozimiga tavsiya etgan, bolşeviklar hokimiyatni egallagaç esa Farğona viloyati harbiy komissari K. Osipov uni Marğilon militsiyasi boşliği etib tayinlagan.

Bolşeviklar siyosatidan norozi bölgan Madaminbek 1918-yil mart boşlarida öz militsionerlari bilan qurolli kuraş tomoniga ötgan. ÖzME'ga köra, u dastlab 1000–1500 yigit töplab, Marğilon va Toşloq atrofida qizil askarlarga qarşi jang boşlagan; keyinçalik qöşini 16 ming kişiga, 1918-yil kuziga kelib esa 30 mingdan ortiq kişiga yetgan. Rusça Vikipediyaga köra, u dastlab Ergaş qörboşi guruhlariga qöşilgan, ammo ular örtasida kelişmovçiliklar bölgan.

1918-yil noyabrida Oyimqişloqda bölgan qörboşilar qurultoyida Madaminbek harakatning oliy boş qömondoni etib saylangan. ÖzME uning yigitlari orasida qattiq harbiy intizom bölganini, ular qizil armiyadan taşqari talonçilik bilan şuğullangan mayda tödalarga qarşi ham kuraşganini qayd etadi. Rusça Vikipediyada esa 1919-yil yozida uning qöşini Farğonadagi rus köçmanlari qişloqlariga qarşi qonli jazo yurişi qilgani ham aytiladi.

1919-yilda Madaminbek yirik şaharlar va temir yöllardan taşqari deyarli butun Farğona vodiysini nazorat qilgan. 1919-yil kuzida u rus köçmanlaridan tuzilgan Dehqonlar armiyasining qömondoni K. Monstrov bilan ittifoq tuzgan; ÖzME bu kelişuvni 2-sentabrga, rusça Vikipediya esa 22-avgustga oid deydi. Sentabr–oktabr oylarida ittifoqçilar Jalolobod, Öş va Marğilonni egallagan, biroq Andijon uçun janglarda mağlub bölgan.

1919-yil 22-oktabrda Ergaştom (Irkeştom) qişloğidagi yiğinda Farğona muvaqqat muxtoriyat hukumati tuzilib, Madaminbek uning boşliği va oliy boş qömondoni, Monstrov esa örinbosari bölgan. ÖzME'ga köra, Madaminbek Buxoro amiri Sayyid Olimxon va Xivadagi Junaydxon bilan birgalikdagi kuraş haqida muzokaralar olib borgan, Afğoniston va Turkiyaga vakillar yuborgan, Qaşqardagi Rossiya va Britaniya konsullari orqali Yevropa davlatlari va AQŞdan yordam olişga uringan.

1920-yil boşlarida Rossiyadan tinimsiz yuborilgan qizil armiya qismlari vodiyda taşabbusni qölga kiritgan. Rusça Vikipediyaga köra, fevralda Madaminbek kuçlari oğir mağlubiyatga uçragan va asosiy qismi qurşab olingan. 1920-yil 6-martda u Skobelevda (hozirgi Farğona) sovet qömondonligi bilan sulh imzolagan; ÖzME'ga köra, u bilan birga önlab qörboşilar va 3500 yigit sovet tomoniga ötgan.

Keyin Madaminbek boşqa qörboşilarni ham sulhga köndiriş uçun ularning oldiga yuborilgan va şu safarda halok bölgan. ÖzME'ga köra, u Xolxöja Eşon buyruği bilan Qorovul otloği yaqinida xiyonat bilan öldirilgan. Rusça Vikipediyada esa uni Kurşermat qörboşi aldab Vuadil qişloğiga olib borgani va hamrohlari bilan birga öldirilgani aytiladi. Uning ölimi haqida turliça mişmişlar tarqalgan: sovet rahbarlari buni «xoinni jazolagan» qörboşilarga yönkagan, ayrim qörboşilar esa qatlni qizil qömondonlik uyuştirgan deb hisoblagan.

ÖzME'ga köra, Madaminbekning qabri hozirgi Qirğiziston hududidagi Olay vodiysining Şiğay qişloğida joylaşgan. Uning faoliyati Özbekiston va xorijdagi tarixçilar tomonidan tadqiq qilinmoqda; jumladan, A. Ibodinovning «Qörboşi Madaminbek» (1993) kitobi unga bağişlangan.