Malohat Işoqova

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 378–379-b. — ziyouz.com

Ishoqova Malohat (1925.15.1, Mar-ğilon) — özbek raqqosasi, baletmeyster. Özbekiston xalq artisti (1974). Yangiyöl teatrida (1942—49), Muqimiy teatrida (1949—54) yakka raqqosa. Andijon teatrida raqqosa va boş baletmeyster (1954— 80; 1989 y.dan). 1980—84 y.lar Andijon viloyat filarmoniyasining direktori. Usta Olim Komilov, M. Turğunboyeva, I. Oqilov, R. Karimova va b.dan raqs sirlarini örgangan. Ijodining şakllanişiga M. Turğunboyevaning raqs yöli katta ta'sir körsatgan. Raqslari nafis va nazokatli, şodon va mardonavorligi b-n ajralib turadi. «Tanavor», «Munojot», «Siynaxiroj», «Gözal tong», «Nay navosi», «Gulruh», buxoroça, tojikça, xorazmça, hindça va b. raqslarni mahorat b-n ijro etgan. «Aziz va Sanam», «Nurxon», «Vatan işqi», «Nodira», «Ravşan va Zul-xumor» kabi spektakllarning raqslarini sahnalaştirgan. Andijon vilo-yatida «Qirq qiz», «Andijon samosi», «Baxt», « Yoşlik» aşula va raqs ansambllari, Andijon ş. 2madaniyat uyi qoşidagi «Maqomçilar» xalq ansamblining taşkilotçisi. IT (Cams familiaris) — börisimonlar oilasiga mansub uy hayvoni. Hamma mamlakatlarda tarqalgan. Yovvoyi ajdodi böri. Mezolit davrida (mil. av. 15— 10 ming yil) xonakilaştirilgan. I.larning hid biliş, eşitiş va köriş organlari, şuningdek, miyasi yaxşi rivojlangan. Y.larda 42 tiş bölib, qoziq tişi nihoyatda mustahkam. Urğoçisi 7—8 oyda, erkagi 10— 12 oyda jinsiy voyaga yetadi, erkak I. arlon deb ataladi, qanjiklari (urğoçilari) yiliga ikki marta kukjadi. Böğozlik davri 58—65 kun. 1—2 tadan 12—18 tagaça tuğadi. I.ning yangi tu-ğilgan bolasi kuçuk deyiladi. Kuçuk bolalar kör, kar, tişsiz tuğiladi. Közi 10—14 kundan keyin oçiladi, 5— 8 kundan keyin kuloklari eşita boşlaydi, sut tişlari 20—30 kunda çikali. Onasini 1 — 1,5 oy emadi, söngra boşqa ovqatlarni qam yeyaveradi. I.lar 12—15 y., ba'zi zotlari 17 y.gaça yaşaydi. I.larning böyi 16—18 sm dan 100 sm gaça, vazni 600 g dan 90 kg gaça boradi. Uy I.lari yovvoyilaşişi ham mumkin. I.larning yovvoyi holda yaşaydigan yagona turi dingo iti, asosan, Av-straliyada tarqalgan (Kuril o.larida yovvoyilaşgan xonaki I.lar uçraydi). Jahonda I.ning 400 dan ortiq zoti ma'lum. I. 3 ta asosiy guruhga: xizmat I.lari, ovçi I.lar, dekorativ I.larga bölinadi.

Xizmat I.lari qöriqçilik va maxsus xizmatlar (harbiy, qidiruv, qorovullik, kj taşiş)ni bajaradi. Ular boyloq, böş yoki alohida kataklarda (xonalarda) boqiladi. Ularning zotlari köp. Mas, ovçarkalar, doberman-pinçer, boksyor, erdelyer, kora teryer, dog, senbernar, nyufaunlend. Bu turdagi I.lar böyçan, şaroitlarga bardoşli, odam buyruklariga va ma-şklarga tez örganadi. Ular jang maydonlarida yaradorlarni qidirib topiş va olib çiqiş, aloqa işlari, minalarni, narkotik moddalarni topiş kabi noyob işlarni bajarişga qodir. Özbekistonda xizmat I.laridan Şar-qiy Yevropa ovçarkalari keng tarqalgan. Inson uçun eng yaqin yordamçi I.lar çöpon I.lari hisoblanadi. Bun-day itlardan böribosar, Kavkaz, mögul, şotland ovçarkalari çorva podalarini börilardan qöriklaş, podaningta-rqalib ketişiga yöl qöymaydigan «po-daçilik» vazifalarini bajaradi. I.lar çekka Şimolda çanaga qöşib, transport vositasi sifatida işlatiladi (10—12 I. qöşilgan çanada 400— 500 kg kjni bir sutkada 80—100 km masofaga yetkazişi mumkin).

Ovçi I.lar guruhiga mansub 100 dan ortiq zot mavjud, tozi, layça, setter, poynter, layka, iskovuç va b. Bular yovvoyi hayvon va parrandalarni topib, ovçilarga yordamlaşadi. Ovçi I.lar b-n sport musobaqalari ham ötka-ziladi. Uyda asraladigan dekorativ I.lardan uzun junli baroq I.lar, jingalak jun baroq I.lar, balonka, pakana zotli teryer, pudel, şpits, pekin va yapon itlari, mopelar keng tarqalgan. Ular deyarli xöjalik ahamiyatiga ega emas va ularni faqat I. iş-qibozlari urçitadi va boqadi.

I.lar gijja, gelmintozlar, qirma temiratki, qötir, quturiş kabi yuqumli kasalliklar b-n oğriydi. Bu kasalliklar I.dan odamlarga yuqişi ham mumkin. Şu sababli, I.lar xamişa veterinariya nazoratida turadi, har yili ular profilaktika maqsadlarida quturişga, kuçuklar esa ölatga qarşi emlanişi lozim (yana q. Itçilik, Itsimonlar).

Raşid Ganiyev.

Q.: Itsimonlar, Itçilik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИСҲОҚОВА Малоҳат (1925.15.1, Мар-ғилон) — ўзбек раққосаси, балетмейстер. Ўзбекистон халқ артисти (1974). Янгийўл театрида (1942—49), Муқимий театрида (1949—54) якка раққоса. Андижон театрида раққоса ва бош балетмейстер (1954— 80; 1989 й.дан). 1980—84 й.лар Андижон вилоят филармониясининг директори. Уста Олим Комилов, М. Турғунбоева, И. Оқилов, Р. Каримова ва б.дан рақс сирларини ўрганган. Ижодининг шаклланишига М. Турғунбоеванинг рақс йўли катта таъсир кўрсатган. Рақслари нафис ва назокатли, шодон ва мардонаворлиги б-н ажралиб туради. «Танавор», «Муножот», «Сийнахирож», «Гўзал тонг», «Най навоси», «Гулруҳ», бухороча, тожикча, хоразмча, ҳиндча ва б. рақсларни маҳорат б-н ижро этган. «Азиз ва Санам», «Нурхон», «Ватан ишқи», «Нодира», «Равшан ва Зул-хумор» каби спектаклларнинг рақсларини саҳналаштирган. Андижон вило-ятида «Қирқ қиз», «Андижон самоси», «Бахт», « Ёшлик» ашула ва рақс ансамбллари, Андижон ш. 2маданият уйи қошидаги «Мақомчилар» халқ ансамблининг ташкилотчиси. ИТ (Cams familiaris) — бўрисимонлар оиласига мансуб уй ҳайвони. Ҳамма мамлакатларда тарқалган. Ёввойи аждоди бўри. Мезолит даврида (мил. ав. 15— 10 минг йил) хонакилаштирилган. И.ларнинг ҳид билиш, эшитиш ва кўриш органлари, шунингдек, мияси яхши ривожланган. Й.ларда 42 тиш бўлиб, қозиқ тиши ниҳоятда мустаҳкам. Урғочиси 7—8 ойда, эркаги 10— 12 ойда жинсий вояга етади, эркак И. арлон деб аталади, қанжиклари (урғочилари) йилига икки марта кукжади. Бўғозлик даври 58—65 кун. 1—2 тадан 12—18 тагача туғади. И.нинг янги ту-ғилган боласи кучук дейилади. Кучук болалар кўр, кар, тишсиз туғилади. Кўзи 10—14 кундан кейин очилади, 5— 8 кундан кейин кулоклари эшита бошлайди, сут тишлари 20—30 кунда чикали. Онасини 1 — 1,5 ой эмади, сўнгра бошқа овқатларни қам еяверади. И.лар 12—15 й., баъзи зотлари 17 й.гача яшайди. И.ларнинг бўйи 16—18 см дан 100 см гача, вазни 600 г дан 90 кг гача боради. Уй И.лари ёввойилашиши ҳам мумкин. И.ларнинг ёввойи ҳолда яшайдиган ягона тури динго ити, асосан, Ав-стралияда тарқалган (Курил о.ларида ёввойилашган хонаки И.лар учрайди). Жаҳонда И.нинг 400 дан ортиқ зоти маълум. И. 3 та асосий гуруҳга: хизмат И.лари, овчи И.лар, декоратив И.ларга бўлинади.

Хизмат И.лари қўриқчилик ва махсус хизматлар (ҳарбий, қидирув, қоровуллик, кж ташиш)ни бажаради. Улар бойлоқ, бўш ёки алоҳида катакларда (хоналарда) боқилади. Уларнинг зотлари кўп. Мас, овчаркалар, доберман-пинчер, боксёр, эрдельер, кора терьер, дог, сенбернар, ньюфаунленд. Бу турдаги И.лар бўйчан, шароитларга бардошли, одам буйрукларига ва ма-шкларга тез ўрганади. Улар жанг майдонларида ярадорларни қидириб топиш ва олиб чиқиш, алоқа ишлари, миналарни, наркотик моддаларни топиш каби ноёб ишларни бажаришга қодир. Ўзбекистонда хизмат И.ларидан Шар-қий Европа овчаркалари кенг тарқалган. Инсон учун энг яқин ёрдамчи И.лар чўпон И.лари ҳисобланади. Бун-дай итлардан бўрибосар, Кавказ, мўгул, шотланд овчаркалари чорва подаларини бўрилардан қўриклаш, поданингта-рқалиб кетишига йўл қўймайдиган «по-дачилик» вазифаларини бажаради. И.лар чекка Шимолда чанага қўшиб, транспорт воситаси сифатида ишлатилади (10—12 И. қўшилган чанада 400— 500 кг кжни бир суткада 80—100 км масофага етказиши мумкин).

Овчи И.лар гуруҳига мансуб 100 дан ортиқ зот мавжуд, този, лайча, сеттер, пойнтер, лайка, исковуч ва б. Булар ёввойи ҳайвон ва паррандаларни топиб, овчиларга ёрдамлашади. Овчи И.лар б-н спорт мусобақалари ҳам ўтка-зилади. Уйда асраладиган декоратив И.лардан узун жунли бароқ И.лар, жингалак жун бароқ И.лар, балонка, пакана зотли терьер, пудель, шпиц, пекин ва япон итлари, мопелар кенг тарқалган. Улар деярли хўжалик аҳамиятига эга эмас ва уларни фақат И. иш-қибозлари урчитади ва боқади.

И.лар гижжа, гельминтозлар, қирма темиратки, қўтир, қутуриш каби юқумли касалликлар б-н оғрийди. Бу касалликлар И.дан одамларга юқиши ҳам мумкин. Шу сабабли, И.лар хамиша ветеринария назоратида туради, ҳар йили улар профилактика мақсадларида қутуришга, кучуклар эса ўлатга қарши эмланиши лозим (яна қ. Итчилик, Итсимонлар).

Рашид Ганиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.