Maqbara
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 340-b. — ziyouz.com
Maqbara (arab, marqad, turbat) — biror mayitning jasadi joylaşgan me'moriy inşoot yoki toş tobut (daxma, sağana). M. usti qubbali çortoqli bino bölib, ramziy ğoyalarni özida ifodalagan. Çortoq — yer kurrasini ifoda etuvçi barqaror şakl, qubba — osmon gumbazi ramzi, bular birgalikda Koinotni anglatgan. «Koinot modeli» ning bu tarzda barpo etilişi borliqning Alloh tomonidan yaratilgani haqidagi aqidaga muvofiklaştirilgan.
Şarqda dastlab qabr ustiga biror toş qöyiş, imorat quriş man etilgan bölsada 9-a.dan xalifalar şarafiga M.lar kurila boşlangan. Movarounnahrda xam 9-a.dan maxsus M.lar quriş odat tusiga kirgan. Keyinçalik, asosan, maşhur kişilar (pod-şohlar, ruhoniylar, olimlar) qabri ustiga turli M.lar qurilgan. Oddiy M. gumbazli çorsi xonadan iborat bölgan, unga peştoqli eşik orqali kirilgan (q. Arabota maqbarasi). Ba'zan xonaning 4 tomoni ravokdi-çordara şaklida böladi (q. Ismoil Somoniy maqbarasi), keyinçalik M. qurilişi tobora murakkablaşa borib, unda ziyoratxona, görxona, tagxonasardoba kabi maxsus xonalar paydo bölgan {Yassaviy maj-muasi, Amir Temur mafarasi, Toj mahal maqbarasi, Şohizinda ansambli va b.).
Ad.: Mankovskaya L., Bulatova V ., Pamyatniki zodçestva Xorezma, T., 1978; Özbekiston: Islom obidalari, T., 2002.
Q.: Arabota maqbarasi, Ismoil Somoniy maqbarasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАҚБАРА (араб, марқад, турбат) — бирор майитнинг жасади жойлашган меъморий иншоот ёки тош тобут (дахма, сағана). М. усти қуббали чортоқли бино бўлиб, рамзий ғояларни ўзида ифодалаган. Чортоқ — ер куррасини ифода этувчи барқарор шакл, қубба — осмон гумбази рамзи, булар биргаликда Коинотни англатган. «Коинот модели» нинг бу тарзда барпо этилиши борлиқнинг Аллоҳ томонидан яратилгани ҳақидаги ақидага мувофиклаштирилган.
Шарқда дастлаб қабр устига бирор тош қўйиш, иморат қуриш ман этилган бўлсада 9-а.дан халифалар шарафига М.лар курила бошланган. Мовароуннаҳрда хам 9-а.дан махсус М.лар қуриш одат тусига кирган. Кейинчалик, асосан, машҳур кишилар (под-шоҳлар, руҳонийлар, олимлар) қабри устига турли М.лар қурилган. Оддий М. гумбазли чорси хонадан иборат бўлган, унга пештоқли эшик орқали кирилган (қ. Аработа мақбараси). Баъзан хонанинг 4 томони равокди-чордара шаклида бўлади (қ. Исмоил Сомоний мақбараси), кейинчалик М. қурилиши тобора мураккаблаша бориб, унда зиёратхона, гўрхона, тагхонасардоба каби махсус хоналар пайдо бўлган {Яссавий маж-муаси, Амир Темур мафараси, Тож маҳал мақбараси, Шоҳизинда ансамбли ва б.).
Ад.: Маньковская Л., Булатова В ., Памятники зодчества Хорезма, Т., 1978; Ўзбекистон: Ислом обидалари, Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.