Mavsum marosim qöşiqlari
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13-b. — ziyouz.com
Mavsum marosim qöşiqlari — xalq oğzaki ijodining yil fasllarini belgilovçi, turli marosim hamda an'anaviy bayramlar jarayonida ijro etilgan qad. qöşiq turlaridan. Kelib çiqişi eneolit (yangi toş) davrida yuzaga kelgan çorvaçilik va dehqonçilik mehnatlari b-n boğliq. Qadimda mazkur mehnatlar yil fasllarining uzviy aylanib turiş jarayoniga bevosita boğliq bölgan. Odamlar turli marosimlar, qurbonliklar va qöşiklar homiy ruhlarga yoqib, ular bizga möl hosil beradi, deb işonişgan. Buning natijasida bir-birini töldiruvçi mavsumiy marosim qöşiqlar silsilasi şakl topgan: bahor kelişi munosabati b-n «Oftob çiqdi», «Laylak keldi», «Boyçeçak» kabi qöşiqlar kuylangan; «Sumalak», «Gulyor» «Navröz yöklovlari», «Iş oşi» aytimlari «Navröz» bayrami va «Lola sayli», «Qizil gul sayli» milliy-an'anaviy xalq bayramlarida; «Şoxmoylaş», «Qöş-qöş» kabilar şudgorlaş davrida, «Sust xotin» qurğoqçilik boşlanganida ijro etilgan. Yozkuz fasliga oid «Oblo baraka», «Örim», «Xör mayda», «Qovun sayli», qişda ötkazilgan gapgaştaklarda («Alyor»), «Yas-yusun» marosimlari maşhur bölgan. Beruniy 6-a. dan ajdodlarimiz kuzgi teng kunlikni «Mehrjon», bahorni «Navröz» bayrami b-n davlat miqyosida nişonlanganini aytadi. M.m.q.da ilk bor band, bandnaqarot şakllari rivoj topib, öyin harakatlari yoki afsun aytimlarining ritmik xususiyatlarini ifodalovçi musiqiy va şe'riy (jumladan, satr böğinlar soniga asoslangan barmoq) vaznlar yuzaga keladi. Muayyan ritmik «qolip» larga hamda parda tuzilmalariga tayangan ohanglar negizida keyinçalik ohangdor musiqa usulubi şakl topadi (yana q. Qöşiq, Marosim qöşiqlari).
Q.: Marosim qöşiqlari, Qoşiq, Qöşiq
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МАВСУМ МАРОСИМ ҚЎШИҚЛАРИ — халқ оғзаки ижодининг йил фаслларини белгиловчи, турли маросим ҳамда анъанавий байрамлар жараёнида ижро этилган қад. қўшиқ турларидан. Келиб чиқиши энеолит (янги тош) даврида юзага келган чорвачилик ва деҳқончилик меҳнатлари б-н боғлиқ. Қадимда мазкур меҳнатлар йил фаслларининг узвий айланиб туриш жараёнига бевосита боғлиқ бўлган. Одамлар турли маросимлар, қурбонликлар ва қўшиклар ҳомий руҳларга ёқиб, улар бизга мўл ҳосил беради, деб ишонишган. Бунинг натижасида бир-бирини тўлдирувчи мавсумий маросим қўшиқлар силсиласи шакл топган: баҳор келиши муносабати б-н «Офтоб чиқди», «Лайлак келди», «Бойчечак» каби қўшиқлар куйланган; «Сумалак», «Гулёр» «Наврўз йўкловлари», «Иш оши» айтимлари «Наврўз» байрами ва «Лола сайли», «Қизил гул сайли» миллий-анъанавий халқ байрамларида; «Шохмойлаш», «Қўш-қўш» кабилар шудгорлаш даврида, «Суст хотин» қурғоқчилик бошланганида ижро этилган. Ёзкуз фаслига оид «Обло барака», «Ўрим», «Хўр майда», «Қовун сайли», қишда ўтказилган гапгаштакларда («Алёр»), «Яс-юсун» маросимлари машҳур бўлган. Беруний 6-а. дан аждодларимиз кузги тенг кунликни «Меҳржон», баҳорни «Наврўз» байрами б-н давлат миқёсида нишонланганини айтади. М.м.қ.да илк бор банд, банднақарот шакллари ривож топиб, ўйин ҳаракатлари ёки афсун айтимларининг ритмик хусусиятларини ифодаловчи мусиқий ва шеърий (жумладан, сатр бўғинлар сонига асосланган бармоқ) вазнлар юзага келади. Муайян ритмик «қолип» ларга ҳамда парда тузилмаларига таянган оҳанглар негизида кейинчалик оҳангдор мусиқа усулуби шакл топади (яна қ. Қўшиқ, Маросим қўшиқлари).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.