Mebel

Mebel (lot. mobilis — qözğaladigan, osongina suriladigan), jihoz — xonalar, istirohat boğlari, köçalar jihozining asosiy turi. Maişiy (uy-rözğorda işlatiladigan), jamoat bi-nolari va joylari (boğçayasli, maktab, öquv yurtlari, idoralar, teatr, klub, kinoteatr, dökonlar, kafe va restoranlar, sanoat binolari va b.) da qöllaniladigan xillarga bölinadi. M. (kursi, xontaxta, javon, belançak, beşik, stul, stol, şkaf, karavot, divan, sandiq, kuti, skameyka, parta va b.) insonning mehnati — maşğuloti, dam olişini qulaylaştiriş uçun xizmat qiladi. Yoğoçning qattiq turlari (eman, şamşod, yonğoq, nok, qayin, lipa, tol, terak, kizil daraxt, çinor, qayrağoç, olxa, şumtol, arça, qarağay, tiloğoç va b.), metall va pla-stmassadan işlanadi, novdalardan töqiladi. Vazifasi, tuzilişi, materialiga qarab juda köp turlarga bölinadi, har bir turining ham bir neça xili böladi (mas, stolning ovqat tay-yorlaş va ovqatlanişda işlatiladigan, yozuv stoli kabi xillari, javonning kitob terib qöyiladigan, korxonada — asbob-uskunalar saqlanadigan xillari bor). Maişiy (uy-rözğor) da işlatiladigan M. yotoqxona, mehmonxona, oşxona va hovli M.lari kabi xillarga bölinadi. Bir xonali uylarga möljallab işlab çiqariladigan M.lar ham yotokxona, xam mehmonxona M.i vazifasini ötaydi (mas, divankaravot, kreslokaravot). Ikki, ba'zan undan ortiq turi birlaştirilgan M.lar xam işlab çikariladi. Tuzilişi va texnologik jihatlariga köra, M. joyidan qözğalmaydigan va qözğaladigan, yiğma, devorga örnatiladigan va b. xillarga bölinadi. M. xonani, bino içini badiiy bezaş uçun xizmat qiladi, amaliy san'at sohasi ham hisoblanadi (M.larni bezaşda rassomlik, haykaltaroşlik va naqşdan foydalaniladi).

M. juda qadim davrlarda, inson ötroklaşa boşlagan paytlardayoq paydo bölgan. Yangi ijtimoiy tuzumlar, madaniyat, fan va texnika taraqqiyoti yangidanyangi M. namunalarini vujudga keltirdi. Qadimdan Misr fir'avnlariga mansub ayrim M. namunalari bizning davrimizgaça saqlangan. Taxt, sandiklar yoğoçdan öyma va börtma naqş va tasvir işlab, jez, kumuş, oltin va fil suyagi qoplab bezatilgan. Yunonistonda M., asosan, yoğoçdan işlangan. Qad. Rimda M. tayyorlaşda yoğoç b-n bir qatorda marmar, jezdan ham foydalanilgan, daraxt novdasidan töqima M. ham tayyorlangan. Stollarning oyoği yirtqiç hayvonlarning oyoqlariga öxşatib işlangan. Bizgaça saqlangan Vizantiya M.i namunalari oltin, fil suyagi, qimmatbaho toşlar qoplab bezatilgan.

Xitoy, Yaponiya, Eron kabi Osiyo mamlakatlarida ham M.ni jozibador bezatişga katta ahamiyat berilgan. Osiyo mamlakatlarida, jumladan, Örta Osiyoda uylarni jihozlaşda gilam, şol, kigiz kabilarga katta e'tibor berilganidan M. unçalik rayem bölmagan. Lekin beşik, belançak, çorkursi, sandiq, sandiqçalar, xontaxta, tança (sandal), tokçaga işlangan jovon, taxt kabi jihozlar asta-sekin rayem bölgan. Şarq mamlakatlarida 7— 8-a.lardan boşlab yoğoç va jez M.lardan Madrasa, mayejid, saroylarda keng foydalanilgan, ustiga kitob qöyib öqiladigan lavh, 8 qirrali stollar, kursilar qadama, öyma va böyama na-qşlar b-n bezatilgan. Örta Osiyo saroylarida taxt, kursi taxta (karavot) lar oltin, kumuş, qimmatbaho toşlar b-n bezatilgan. Ular yonğoq, arça, tut terak,va b. daraxtlarning yoğoçidan tayyorlangan. Hozir milliy M.lar Yevropa uslubidagi M.lar b-n uyğunlaşib ketdi.

Yevropada M. tarakdiyoti badiiy uslublarning kuçli ta'siri ostida böldi. 10—12-y.larda roman uslubi sodda, lekin vazmin, dağal M.ni vujudga keltirdi. Gotika (12—15-a.lar) M.ni nafislaştirdi, bezakda yoğoç öymakorligidan foydalanildi. Uyğoniş davrit yoğoç inkrustatsiyaaşan köp foydalanildi, yangi M. turlari, mas, yozuv şkaflari, yumşoq kursilar (kreslolar) paydo böldi. Barokko (17—18-a.lar) M. şakllarini murakkablaştirdi. M.da odatdagi serhaşam bezakdan taşqari mozaika ham işlatildi. 18-a. 2-çoragidan ravnaq topgan rokoko uslubi özidan oldingi klassitsizm oqimining monumental M. şakllarini yengillaştirdi, usti yopib qöyiladigan yozuv stollari, M. garnituralari paydo böldi. Ampir uslubi (19- a.) da M.larning oyoklari sfinks, griffon, şer oyoği, ustunlarga öxşatib işlandi, bezakning simmetrik bölişiga ahamiyat beriddi.- 19-a. 2-yarmidan M. kam bezakli qilib f-kalarda işlab çiqarila boşladi, yoğoçni egib işlanadigan arzon, xammabop Vena M.lari ommalaşdi. 20-a. boşlaridan ratsionalizm uslubi yangi materiallar (mas, metall quvurlar) dan foydalaniş, M.larni yiğma va qismlari ajratiladigan qilib tayyorlaş usullarini maydonga keltirdi. Idora, öquv yurtlari, bank, xonadonlar uçun maxsus M. xillari paydo böldi. Hozir idoralarda, asosan, italyan uslubidagi M.lar rayem böldi (2003).

Zamonaviy M. foydalanişga qulay, yengil, sodda bölib, qimmatbaho yoğoç tejab işlanadi, qismlarga ajraladigan qilib tayyorlanadi. Taşişga, köçirişga qulay (ayrim M.lar bir neça qismga ajratiladigan qilib tay-yorlansa, ayrim M.larning qismlari alohida bölib, ustma-ust, yonma-yon qöyiladigan qilib yasaladi). M. alo-hida-alohida komplekt qilib (mas, stol va stullar) tayyorlanadi, M. töplam (1, 2, 3, 4 xonali xonadonlarga möljallab, bir uslub, bir xil material va bir xil rangda tayyorlanadigan komplekt), garnituralar (yotokxona, kabinet, oşxona, mehmonxona kabi maxsus xonalarga möljallangan, bir uslub, bir xil rang, bir xil materiallardan) işlab çiqariladi. Özbekistonda Yevropa uslubidagi M.lar milliy uslubdagi M.lar b-n uyğunlaşib ketgan. Yengil uslubdagi M.lar b-n birga klassik uslubdagi zalvor M.lar yana rayem böla boşladi (yana q. Mebel sanoati).