Mebel

Mebel (lotinça mobilis — «qözğaladigan, osongina suriladigan»), jihoz — turar joy, jamoat binolari va boşqa joylarni jihozlaş uçun möljallangan köçma yoki devorga örnatiladigan buyumlar majmui. Unga stol, stul, kursi, karavot, divan, şkaf, javon, sandiq, parta va boşqa buyumlar kiradi. ÖzME'ga köra, mebel insonning mehnati va dam olişini qulaylaştiradi, şu bilan birga xona içini badiiy bezaydi, şu sababli u amaliy san'atning bir sohasi hamdir. Rusça Vikipediya qayd etişiça, mebel tarixi bezak-amaliy san'at tarixining bir qismi, 20–21-asr mebeli esa sanoat dizayni tarixining muhim bölagi hisoblanadi.1

ÖzME'ga köra, mebel qöllaniş joyiga qarab maişiy (uy-rözğor) va jamoat binolari — boğça, maktab, idora, teatr, kafe, dökon va boşqalar uçun möljallangan turlarga bölinadi. Uy mebeli, öz navbatida, yotoqxona, mehmonxona, oşxona va hovli mebeliga ajraladi. Kiçik xonadonlar uçun bir neça vazifani bajaradigan divan-karavot, kreslo-karavot kabi buyumlar ham çiqariladi.

Rusça Vikipediya mebelni vazifasiga köra uç asosiy guruhga ajratadi: saqlaş uçun (şkaf, komod, javon), ötiriş va yotiş uçun (stul, kreslo, divan, karavot) hamda turli işlar uçun (stol, kontorka, tagkursi). Bundan taşqari, sandiq kabi köp vazifali buyumlar ham bor. Tuzilişiga qarab korpusli, yumşoq, yiğma-ajraladigan, modulli, transformatsiyalanuvçi mebel farqlanadi; ÖzME ham qözğalmas va qözğaluvçan, yiğma va devorga örnatiladigan turlarini sanaydi.

ÖzME'ga köra, mebel asosan qattiq yoğoç turlari — eman, yonğoq, nok, qayin, çinor, qayrağoç, arça, qarağay va boşqalardan, şuningdek metall va plastmassadan yasaladi, novdalardan töqiladi. Rusça Vikipediyaga köra, köp hollarda mebel yoğoç materiallardan — yaxlit yoğoç, fanera, şpon qoplangan yoğoç-qipiq plitalardan tayyorlanadi; bundan taşqari toş, şişa, oyna, metall va plastikdan ham foydalaniladi.

Rusça Vikipediyaga köra, mebel neolit davrida, odamlar ötroq hayotga ötgan paytda paydo bölgan. Qadimgi Misrdan yuksak darajadagi duradgorlik ustaxonalari ma'lum; eng maşhur qadimiy mebel namunalari miloddan avvalgi 14-asrga oid Tutanxamon maqbarasidan topilgan. ÖzME'ga köra, fir'avnlarning taxt va sandiqlari öyma naqş bilan bezatilib, jez, kumuş, oltin va fil suyagi bilan qoplangan. Qadimgi Yunonistonda mebel asosan yoğoçdan yasalgan, Rimda yoğoç bilan birga marmar va jez ham işlatilgan, stol oyoqlari yirtqiç hayvon panjalariga öxşatib işlangan. Rusça Vikipediyaga köra, rimliklarning eng maşhur mebeli — ziyofatlarda yonboşlab ovqatlaniş uçun xizmat qilgan kline deb ataluvçi söri bölgan.

ÖzME'ga köra, Yevropada mebel tarixi badiiy uslublar ta'sirida rivojlangan. Roman uslubi sodda va vazmin mebelni yuzaga keltirgan, gotika (12–15-asrlar) uni nafislaştirgan. Uyğoniş davrida yoğoçga boşqa material qadaş usuli keng tarqalgan, yozuv şkaflari va kreslolar paydo bölgan. Barokko şakllarni murakkablaştirgan, 18-asrdagi rokoko esa ularni yengillaştirib, mebel garnituralarini yuzaga keltirgan. 19-asrdagi ampir uslubida mebel oyoqlari sfinks, grifon va şer panjalari şaklida işlangan. 19-asrning ikkinçi yarmidan mebel fabrikalarda ommaviy işlab çiqarila boşlangan, egilgan yoğoçdan yasalgan arzon «Vena stullari» keng tarqalgan. 20-asr boşidan metall quvurlar kabi yangi materiallar va yiğma tuzilmalar joriy etilgan.

ÖzME'ga köra, Osiyo mamlakatlarida, jumladan Örta Osiyoda uylar asosan gilam, şol va kigiz bilan jihozlangani uçun mebel uzoq vaqt keng tarqalmagan. Biroq beşik, belançak, çorkursi, sandiq, xontaxta, sandal, taxt kabi buyumlar asta-sekin urfga kirgan. 7–8-asrlardan madrasa, masjid va saroylarda yoğoç va jez jihozlar — kitob qöyib öqiladigan lavh, sakkiz qirrali stollar, kursilar qöllanilgan; saroylardagi taxt va kursilar oltin, kumuş va qimmatbaho toşlar bilan bezatilgan. Bunday buyumlar yonğoq, arça, tut va terak yoğoçidan yasalgan. ÖzME'ga köra, hozirgi Özbekistonda milliy va yevropaça uslubdagi mebellar uyğunlaşib ketgan.