Mehnat qobiliyati

Mehnat qobiliyati - xodimning sogliğidagi holatidan kelib çiqadigan mehnat faoliyatiga bölgan qobili-yati. Xodim bajarişi mumkin bölgan işlarning xususiyatiga qarab M.q. quy-idagiça farqlanadi: umumiy M.q., ya'ni odatdagi şaroitlarda muayyan işni bajariş qobiliyati; kasbga doyr M.Q., ya'ni muayyan kasb (ixtisos) böyiça işni bajariş qobiliyati; maxsus M.Q;, ya'ni muayyan i.ç. va oğir noqulay tabiiy iqlim şaroitlarida (yer osti işlarida, noqulay mehnat şaroitidagi işlar, mehnat şaroiti öta zararli va öta oğir işlar va b.) işni bajariş krbiliyati. Iş kölamiga qarab töliq M.q. va çeklangan M.q. mavjud. 16 yoşga yetgan har bir fuqaro M.q.ga ega deb hisoblanadi va uni işga qabul qilişga yöl qöyiladi (ÖzR Mehnat kodeksining 77moddasi). Işga qabul qilişda istis-no tariqasida 15 yoşga tölgan ösmirlar ham M.q.ga ega deb e'tirof etiladi. Qonunga binoan, 14 va 15 yoşga tölgan şaxslar ota-onasidan birining yoki ular örnini bosuvçi şaxsning yozma roziligi b-n işga qabul qilinişi mumkin. Yoşlarni mehnatga tayyorlaş maqsadida umumta'lim maktablari va örta maxsus, kasb-hunar öquv yurtlarining 14 yoşga tölgan öquvçilarini ota-onalaridan birining yoki ular örnini bosuvçi şaxsning roziligi b-n bolalar soğliğiga va kamol topişiga ziyon yetkazmaydigan va ta'lim oliş jarayonini buzmaydigan yengil işlarni öqişdan böş vaqtlarida bajariş uçun işga qabul qilişga yöl qöyiladi. Qonunçilikda ayrim hollarda işga qabul qilişda va mehnat jarayonida oldindan maxsus va kasbiga doir M.q.ni aniqlaş nazarda tutilgan. Bunday tekşiriş topşiriladigan işga xodimning yaroqdiligini aniqlaş va kasb kasalligining oldini oliş, şaxsiy va ijtimoiy mehnat xavfsizligi, aholi soğliğini muhofaza qiliş maqsadida ötkaziladi.

Mehnat şartnomasi tuziş çoğida dastlabki tarzda va keyinçalik (iş davomida) vaqt-vaqti b-n quyidagi xodimlarni tibbiy körikdan ötkaziş taşkil qilinadi: 18 yoşga tölmaganlar; 60 yoşga tölgan erkaklar, 54 yoşga tölgan ayollar; nogironlar; mehnat şaroiti noqulay işlarda, tungi işlarda, şuningdek, transport harakati b-n boğlik işlarida band bölganlar; oziq-ovqat sanoatida, savdo va bevosita aholiga xizmat körsatiş b-n boğliq bölgan boşqa tarmoqlardagi işlarda band bölganlar; umumta'lim maktablari, maktabgaça tarbiya va b. muassasalarning bevosita bolalarga ta'lim yoki tarbiya beriş b-n maşğul bölgan pedagog va xodimlari.

Mehnat şaroiti noqulay işlar va bajarilayotganda dastlabki tarzda va vaqt-vaqti b-n tibbiy körikdan ötilişi lozim bölgan boşqa işlarning röyxati va ularni ötkaziş tartibi Özbekiston Respublikasi Soğliqni saqlaş vazirligi tomonidan belgilanadi.

Bir qator işlarni bajarişga fatsat tegişli kasb tayyorgarligi yoki maxsus ma'lumoti, guvohnomasi (mas, şifokorlar, farmatsevtlar, uçuvçilar, avtotransport haydovçilari), ayrim hollarda kasbi böyiça mehnat staji va ruxsatnomasi — litsenziyaga ega bölgan (mas, notariuslar, yuris-konsultlar va b.) şaxslarga işlaşga ruxsat beriladi. M.q.ning turğunligi unçalik yuqori darajada buzilmaganda töliqsiz M.q- tibbiy maslahat komissiyasi yoki M.q. juda pasayib, kam malakali yoki öz kasbida mehnat şaroitini ança özgartiriş, i.ç. faoliyati kölamini pasaytirişga olib keladigan boşqa işga ötkaziş zarurati tuğilganda M.q. maxsus tibbiy maslahat komissiyaning tasdiği b-n belgilanadi (yana q. Nogironlik, Mehnatga qobiliyatsizlik, Vaqtinça mehnatga qobiliyatsizlik).

Anvar Inoyatov.