Meksika ğözasi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 401–402-b. — ziyouz.com
Meksika ğözasi MEKSIKA ĞÖZASI, oddiy ğöza, Şimoliy Amerika ğözasi (Gossypium hirsutum L.) — madaniy ğöza turi. Birinçi marta K. Linney ta'riflab bergan (1769). Genomi (AD), xromosomalar soni 2p=52. Kelib çiqiş markazi — Meksika va Yukatan ya.o.ning jan. sohil hududlari. Köpçilik ğöza ekadigan mamlakatlar — Meksika, AQŞ, Hindiston, Pokiston, Xitoy, Özbekiston, Braziliya, Argentina, Uganda, Avstraliya va h.k.da tarqalgan.
M.ğ. daraxtsimon buta, böyi 0,5 m dan 6 m gaça, monopodial va simpodial tipda şoxlanadi. Poyasi kalin tukli va yalanğoç, antotsian böyalgan, ba'zan rangsiz böladi. Barglari 3, 5, 7 bölmali, yuraqsimon. Barg şira bezlari 1—3 ta, ba'zan bölmaydi. Guli kosaçasimon, keng oçiladi, gulbargi oç sariqdan sarğişgaça, söliganda puşti va kizil rangga kiradi. Yovvoyi şakllarining gulbargi asosida antotsian doği bor, madaniylarida bölmaydi. Kösagi tuxumsimon, şarga öxşaş, uçi tömtoq (yoki ötkir), 3—5, ba'zan 6 çanokli, oç yaşil, xira yoki nim yaltiroq, silliq yoki ğadir-budur. Bitta kösakdagi paxtasi vazni 0,5—12 g. Çigitlari mayda va örtaça kattalikda (1000 dona çigit massasi 75— 160 g), turli darajada tuklangan, ba'zan yalanğoç (tuksiz). Tuklari oq, kulrang, oç yaşil, kök, qönğir böladi. Yovvoyi holda ösadigan turlarida tolasi kökişmalla yoki malla, uz. 20—22 mm, madaniylarining tolasi oq, goho malla yoki havorang, uz. 25—37 mm, 29— 42% tola çiqadi.
M.ğ.ning tropik şakllari qisqa kunda, qişbahorda gullab xrsil beradi, issiqtalab, subtropik şakllari esa fotodavriy özgarişlardan kam ta'sirlanadi, unçalik issiqtalab emas, tezpişar va yuqori geografik kenglikda uzun yoz kunlari şaroitida hosil beradi.
Uzoq davom etgan evolyutsiya natijasida M.ğ.ning qadimiy yovvoyi (köp yillik), ruderal yarim yovvoyi köp yillik, yuksak madaniy tropik, yuksak madaniy bir yillik subtropik şakllari (simpodial tipdagi ösimliklar) paydo bölgan. M.ğ.ning madaniy navlari qariyb jahondagi ğöza ekiladigan barça mamlakatlarda östiriladi.
M.ğ. peru ğözasi, çalkaş tukli ğöza va b. turlar b-n çatişib, naslli duragaylar beradi: armur ğözasi, uç bölma bargli ğöza, raymond ğözasi va b. turlar b-n çatiştirilsa, bepuşt duragaylar hosil qiladi. M.ğ. seleksiyada keng qöllaniladi, çunki u qimmatli genlarga juda boy manba hisoblanadi (q. Genetik fond). Jaxrn paxtaçiligida yetiştiriladigan tolaning 65% ga yaqini M.ğ. ga töğri keladi. Örta Osiyoda yaratilgan örta tolali göza navlarining mustaqil guruhi şu turga kiradi va ekin maydonlarining asosiy qismiga ekiladi (q. Örta tolali ğöza).
Abdumavlon Abdullayev.
Q.: Genetik fond, Örta tolali ğöza
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕКСИКА ҒЎЗАСИ, оддий ғўза, Шимолий Америка ғўзаси (Gossypium hirsutum L.) — маданий ғўза тури. Биринчи марта К. Линней таърифлаб берган (1769). Геноми (АД), хромосомалар сони 2п=52. Келиб чиқиш маркази — Мексика ва Юкатан я.о.нинг жан. соҳил ҳудудлари. Кўпчилик ғўза экадиган мамлакатлар — Мексика, АҚШ, Ҳиндистон, Покистон, Хитой, Ўзбекистон, Бразилия, Аргентина, Уганда, Австралия ва ҳ.к.да тарқалган.
М.ғ. дарахтсимон бута, бўйи 0,5 м дан 6 м гача, моноподиал ва симподиал типда шохланади. Пояси калин тукли ва яланғоч, антоциан бўялган, баъзан рангсиз бўлади. Барглари 3, 5, 7 бўлмали, юрақсимон. Барг шира безлари 1—3 та, баъзан бўлмайди. Гули косачасимон, кенг очилади, гулбарги оч сариқдан сарғишгача, сўлиганда пушти ва кизил рангга киради. Ёввойи шаклларининг гулбарги асосида антоциан доғи бор, маданийларида бўлмайди. Кўсаги тухумсимон, шарга ўхшаш, учи тўмтоқ (ёки ўткир), 3—5, баъзан 6 чанокли, оч яшил, хира ёки ним ялтироқ, силлиқ ёки ғадир-будур. Битта кўсакдаги пахтаси вазни 0,5—12 г. Чигитлари майда ва ўртача катталикда (1000 дона чигит массаси 75— 160 г), турли даражада тукланган, баъзан яланғоч (туксиз). Туклари оқ, кулранг, оч яшил, кўк, қўнғир бўлади. Ёввойи ҳолда ўсадиган турларида толаси кўкишмалла ёки малла, уз. 20—22 мм, маданийларининг толаси оқ, гоҳо малла ёки ҳаворанг, уз. 25—37 мм, 29— 42% тола чиқади.
М.ғ.нинг тропик шакллари қисқа кунда, қишбаҳорда гуллаб хрсил беради, иссиқталаб, субтропик шакллари эса фотодаврий ўзгаришлардан кам таъсирланади, унчалик иссиқталаб эмас, тезпишар ва юқори географик кенгликда узун ёз кунлари шароитида ҳосил беради.
Узоқ давом этган эволюция натижасида М.ғ.нинг қадимий ёввойи (кўп йиллик), рудерал ярим ёввойи кўп йиллик, юксак маданий тропик, юксак маданий бир йиллик субтропик шакллари (симподиал типдаги ўсимликлар) пайдо бўлган. М.ғ.нинг маданий навлари қарийб жаҳондаги ғўза экиладиган барча мамлакатларда ўстирилади.
М.ғ. перу ғўзаси, чалкаш тукли ғўза ва б. турлар б-н чатишиб, наслли дурагайлар беради: армур ғўзаси, уч бўлма баргли ғўза, раймонд ғўзаси ва б. турлар б-н чатиштирилса, бепушт дурагайлар ҳосил қилади. М.ғ. селекцияда кенг қўлланилади, чунки у қимматли генларга жуда бой манба ҳисобланади (қ. Генетик фонд). Жахрн пахтачилигида етиштириладиган толанинг 65% га яқини М.ғ. га тўғри келади. Ўрта Осиёда яратилган ўрта толали гўза навларининг мустақил гуруҳи шу турга киради ва экин майдонларининг асосий қисмига экилади (қ. Ўрта толали ғўза).
Абдумавлон Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.