Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Metallar strukturasi

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 441-b. — ziyouz.com

    Metallar strukturasi - metallarning içki tuzilişi manzarasi; oddiy köz b-n yoki lupa va mikroskopda, rentgen nurlari yordamida aniqlanadi. Oddiy köz b-n yoki lupa orqali körinadigan M.s. makrostruktura, mikroskopda körinadigani mikrostruktura, rentgen nurlari yordamida aniqlanadigani rentgenostruk-tura deyiladi. Makrostruktura ni aniqlaşda namunaga reaktiv eritma (kuçsiz kislota eritmasi) ta'sir ettiriladi, ya'ni xuruşlanadi, metallning ayrim komponentlariga reaktiv turliça ta'sir etganidan namunada makrorelyef hosil böladi. Bunday na-muna sirti makroşlif deb ataladi. Quyma metallning makrostrukturasi dendrit tuzilişida böladi. Quyma metall bosim b-n işlansa, dendritlar çözilib, tolalar hosil qiladi. Bunda metall makrostrukturasiga qarab, deformatsiyalanganlik darajasini va tolalarning yönalişini aniqlaş mumkin. Maxsus xuruşlaş usullaridan foydalanib, metallning bir jinsligini, içki nuqsonlari (darz, aralaşma, ğovak va b.) ni biliş mumkin. Makrostrukturani tekşiriş usuli sanoatda va i.t. işlarida qöllaniladi.

    Metallarning mikrostruktur as i. Texnik metallarning hammasi nomuntazam şaklli mayda kristallar — donalardan tuzilgan. Bularni optik yoki elektron mikroskop yordamidagina köriş mumkin. Mikro-strukturani aniqlaş uçun metalldan namuna qirqib olinib, bir tomoni közgudek yaltiratiladi; unga reaktiv eritma ta'sir ettiriladi. Bunda namuna sirtida mikrorelyef (mikroşlif) hosil böladi. Mikroşlif mikroskopda kuzatilsa, mikrostrukturasi yaqqol körinadi. Mikrostrukturani örganiş metallar sifatini baholaşning asosiy usullaridan biridir.

    Metallarning rentgenostruk-turasi ni aniqlaş uçun rentgenografiya usulidan foydalaniladi. Bu usul metall kristall panjarasidagi bir qator atomlarning rentgen nurlarini difraksiyalaşga asoslangan (q. Kristall panjara, Metallografiya).

    Ld..Töraxonov A. S, Metallşunoslik va termik işlaş, T., 1968.

    Q.: Kristall panjara, Metallografiya

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МЕТАЛЛАР СТРУКТУРАСИ - металларнинг ички тузилиши манзараси; оддий кўз б-н ёки лупа ва микроскопда, рентген нурлари ёрдамида аниқланади. Оддий кўз б-н ёки лупа орқали кўринадиган М.с. макроструктура, микроскопда кўринадигани микроструктура, рентген нурлари ёрдамида аниқланадигани рентгенострук-тура дейилади. Макроструктура ни аниқлашда намунага реактив эритма (кучсиз кислота эритмаси) таъсир эттирилади, яъни хурушланади, металлнинг айрим компонентларига реактив турлича таъсир этганидан намунада макрорельеф ҳосил бўлади. Бундай на-муна сирти макрошлиф деб аталади. Қуйма металлнинг макроструктураси дендрит тузилишида бўлади. Қуйма металл босим б-н ишланса, дендритлар чўзилиб, толалар ҳосил қилади. Бунда металл макроструктурасига қараб, деформацияланганлик даражасини ва толаларнинг йўналишини аниқлаш мумкин. Махсус хурушлаш усулларидан фойдаланиб, металлнинг бир жинслигини, ички нуқсонлари (дарз, аралашма, ғовак ва б.) ни билиш мумкин. Макроструктурани текшириш усули саноатда ва и.т. ишларида қўлланилади.

    Металларнинг микроструктур ас и. Техник металларнинг ҳаммаси номунтазам шаклли майда кристаллар — доналардан тузилган. Буларни оптик ёки электрон микроскоп ёрдамидагина кўриш мумкин. Микро-структурани аниқлаш учун металлдан намуна қирқиб олиниб, бир томони кўзгудек ялтиратилади; унга реактив эритма таъсир эттирилади. Бунда намуна сиртида микрорельеф (микрошлиф) ҳосил бўлади. Микрошлиф микроскопда кузатилса, микроструктураси яққол кўринади. Микроструктурани ўрганиш металлар сифатини баҳолашнинг асосий усулларидан биридир.

    Металларнинг рентгенострук-тураси ни аниқлаш учун рентгенография усулидан фойдаланилади. Бу усул металл кристалл панжарасидаги бир қатор атомларнинг рентген нурларини дифракциялашга асосланган (қ. Кристалл панжара, Металлография).

    Лд..Тўрахонов А. С, Металлшунослик ва термик ишлаш, Т., 1968.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.