Metamorfoz

Metamorfoz (yun. metamorphosis — özgarib qoliş) — hayvonlarda M., ya'ni metaboliya — organizm tuzilişining tubdan özgarişi. M. tufayli liçinka voyaga yetgan organizmga aylanadi. M. köpçilik umurtqasizlar, ayrim umurtqalilar — minogalar, ayrim baliklar (ikki xil nafas oluvçilar), suvda va qurukdikda yaşovçilar uçun xos. M., odatda, ontogenezda hayvon yaşaş tarzining keskin özgarişi, mas, suvda hayot keçirişdan quruklikka çiqiş, tuproqsa yaşirin yaşaşdan oçiq havoda yaşaşga, suvda erkin yaşaşdan ötroq yaşaşga utişi b-n boğliq. M- b-n rivojlanadigan hayvonlar hayot siklila voyaga yetgan organizmdan keskin farq qiladigan bitta yoki undan köproq liçinkalik davri (q. Liçinka) böladi. Hayvon organizmi M.ning turli davrlarida har xil funksiyani bajaradi. M. turning saqlanib qolişi va rivojlanişida mu-him ahamiyatga ega. Tuban umurtqasizlar (ğovaktanlilar, buşliqiçlilar)ning kiprikli erkin suzib yuradigan liçinkalari (parenximula, amfibla-stula, planula) turning keng tarqalişiga yordam beradi. Bunday M., köpinça, avlod almaşinuvi (jinssiz va jinsiy kupayişning gallanişi) b-n yana ham murakkablaşadi. Avlod almaşinmaydigan M.da tuxumdan çiqqan liçinka turning tarqalişiga yordam beradi (mas, kiprikli çuvalçanglarning troxoforasi, mollyuskalarning veliger, qisqiçbaqasimonlarning na-upleus va zoyea li.çinkasi). Nekrotik M.da (nemertinalarda) liçinka içida yangi liçinka rivojlanadi; eski liçinka tanasining köp qismi yemirilib ketadi. Köpoyoklilar va möylovsiz haşarotlar uçun xos bölgan anamor-fozda, asosan, tana böğimlari soni ortib boradi. Qanotsiz haşarotlar va bir qança köpoyoqlilar rivojlanişida sezilarli özgarişlar sodir bölmaydi (protometamorfoz).

Haşarotlarda M. çala va töliq özgariş orqali boradi. Çala uzgariş orqali rivojlaniş, ya'ni gemimetaboliya orqali rivojlanadigan haşarotlarda tuxumdan çiqqan liçinka va voyaga yetgan hayvonning yaşaş tarzi va tuzilişi uxşaş bulib, uzgariş faqat boşlanğiç qanotlarning asta-sekin usib borişidan iborat (kunliklar, ninaçilar, suvaraklar, çigirtkalar, teng qanotlilar, yarim qattiq qanotlilar, beşiktervatarlar, bitlar). Töliq uzgariş, ya'ni golometa-boliya orqali rivojlanişda tuxumdan tuzilişi va hayot keçirişi b-n voyaga yetgan haşarotdan keskin farq qiladigan çuvalçangsimon liçinka çiqadi (qattiq qanotlilar, tangaça qanotlilar, parda qanotlilar, ikki qanotlilar, burgalar, termitlar, törqanotlilar). Çuvalçangsimon liçinka oziqlaniş, voyaga yetgan haşarot esa tarqaliş va köpayiş funksiyasini bajaradi. Liçinka ğumbakka aylanadi. Ğumbakdan voyaga yetgan haşarot çiqadi (q. Ğumbak). Umurtqali hayvonlardan minogalar va suvda hamda quruqliqda yaşovçilarda M. keskin namoyon böladi. Minogalar liçinkasi suv tubidagi loyda yaşaydi. Voyaga yetgan minoga baliqlar terisida parazitlik qiladi. Suvda va quruklikda yaşovçilarda tuxumdan itbaliq deb ataladigan liçinka çiqadi. M. jarayonida itbaliqning liçinkalik organlari asta-sekin yöqolib, voyaga yetgan hayvonga aylanadi. M. içki sekretsiya bezlari işlab çiqaradigan gormonlar orqali boşqariladi.

Ösimliklarda — bajaradigan funksiyasi yoki şart-şaroitning almaşinuvi b-n boğliq holda ösimlik asosiy organlari körinişining özgarişi; M. ontogenezpya vujudga kelib, evolyutsiya jarayonida mustahkamlanadi. Noqulay yaşaş muhiti, suv tanqisligi sababli barg va novda M.ga uçraydi. Mas, kaktusda barglar sertikan novdaga aylanib, suv buğlatiş yuzasi kamaygan; fotosintez jarayoni uçun zarur suv zaxirasi etli poyada saqgsanadi. Ba'zi ösimliklar (dölana, glediçiya)da barglar tikanga, yoruğlik kam tuşadigan sernam joylarda ösadigan ösimliklar (liana, tok) novdasi ilaşib ösişiga yordamlaşuvçi gajakka, haşarotxör ösimliklar bargi öziga xos qopqonga aylangan va q.k. Köp yillik öt ösimliklarda yer osti novdasi za-xira oziq moddalari töplanişi sababli, körinişi özgargan, ya'ni metamor-fozlaşgan (mas, kartoşka tuganagi, piyozboşi va b.).

Gulli ösimliklar guli ham metamorfozlaşgan novdadan iborat. Kosaçabarg, tojbarg, çangçi va uruğçi barglar bargdan, gulörni esa poddan hosil bölgan.

Sayfullo Töyçiyev.