Milliy iqtisodiyot
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 544–546-b. — ziyouz.com
Milliy iqtisodiyot - ijtimoiy iqtisodiyotning mavjudlik şakli; mamlakat, davlat qududida yaşovçi millat (xalqlar)ning tarixan şakllangan yoki tubdan yangilanayotgan, özgarayotgan va rivojlanayotgan mulkiy va b. ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari, ular b-n şartlangan, mahalliy xususiyatlarga ham ega bölgan iqtisodiy faoliyat sohalari, tarmoqlari, taşkilotlari, korxonalari, hududlari va mintaqalari sistemasi. Imkon darajasida taşqi bozor ta'siridan xoli bölgan milliy xöjalik sistemasi. M.i. kapitalizmning vujudga kelişi va qaror topişi b-n boğliq bölib, eng avvalo, Angliyada şakllandi. Hoz. paytda M.i.ning kapitalistik, sotsi-alistik, postsotsialistik va kam rivojlangan mamlakatlardagi kapitalistik yönalişli kabi turlari ma'lum. Şu b-n birga har bir muayyan turdagi iqtisodiyotining öz milliy modellari va şakllari bor. Mas, kapitalistik M.i.ning amerikaça, yevropaça va yaponça turlari, milliy modellari va ularning «aralaş iqtisodiyot» deb atalayotgan zamonaviy şakli bor (q. Iqpgisodiy taraqqiyot modeli). Rivojlangan mamlakatlardagi «aralaş iqtisodiyot» xususiy va davlat kapitallariga asoslangan hamda bozor va davlat tomonidan tartiblanadigan, boşqariladigan, umumdemokratik tamoyillar xam karor topa borayotgan kapitalistik M.i.dir (q. Davlat kapitalizmi).
Zamonaviy sotsialistik M.i. Xitoy, Vyetnam va Kubada mavjud bölib, unga eng muhim tarmoqlarda sotsialistik davlat mulkini va korxonalarini saqlab qolgan holda, xususiy mulkçilikka, tovarli-pulli xöjaliklarga va bozor munosabatlariga keng yöl oçilmoqda (q. Davlat sotsializmi).
Şarqiy Yevropa mamlakatlarida va SSSRda öta markazlaşgan ma'muriydavlat sotsializmi inqirozga uçrab, parçalanişi natijasida vujudga kelgan yangi mustaqil davlatlarda (Polşa, Rossiya va b.da) postsotsialistik M.i.ga aylanmoqda. Boşqa ba'zi postsotsialistik mamlakatlarda, jumladan, Özbekistonda öziga xos demokratik, bozorga asoslangan umumdemokratik M.i. şakllantirilmoqda. Özbekiston mustaqilligining dastlabki ön yilida mamlakatda umummilliy va xususiy mulkçilikka asoslangan köp ukladli M.i. — xilma-xil xususiy va davlat xöjaliklari sistemasi şakllandi. Unda xususiy sektor ustuvor öringa, asosiy mavqega ega böldi. Xöjalik yurituvçi subyektlarning mutlaq köpçiligini yakka şaxsiy, guruhiy, şirkat, jamoa, aksiyali korxonalar, fermer va dehqon xöjaliklari taşkil etadi; ularning yalpi içki mahsulotdagi uluşi uçdan ikki qismdan oşib ketdi va tobora ösmoqda.
Milliy ehtiyojlarni yaxşiroq qondiriş zarurati iqtisodiy resurslardan samarali foydalanişni, tovarlar va xizmatlarning ijtimoiy zarur maksimal hajmlariga erişişni taqozo etadi. Ayniqsa, ijtimoiy zarur mahsulot (tovar) i.ç., uni zarur mik,dorlarda va sifatlarda, tabiatni asrab-avaylab, ekologiyani yaxşilab i.ç. har qanday M.i.ning asosiy krnunidir. M.i.ning işlab çiqariş va no-işlab çiqariş sohalari örtasida maqsadga muvofiq nisbati ta'minlanişining, işlab çiqariladigan mahsulotlarning va körsatiladigan xizmatlarning mumkin qadar ijtimoiy zarur yuqori hajmlarda bölişining muhim şarti fantexnika taraqqiyotini tezlaştiriş, zamonaviy va samarali texnologiyalarni qöllaş, kadrlar tayyorlaş sifatini oşiriş, işlaşni xoxlovçi barça mehnatga qobil kişilarning iş b-n ta'minlanişiga erişişdir. Birinçi navbatda, moddiy i.ç. sohasini intensiv rivojlantiriş, mahsulot hajmini, ayniqsa, sof mahsulot hajmini sarf-xarajatlarning va aholining ösişiga nisbatan tezroq östiriş M.i. va iqtisodiy taraqqiyot muammolarini hal etişning, uni uzluksiz yuksaltirişning boş yölidir. Bundan taşqari M.i.ning sanoat, q. x., quriliş, transport, aloqa va b. tarmoqlari içida hamda şu tarmoqlar örtasida barqaror, ösuvçan tarkibiy özgarişlar va maqsadga muvofiq nisbatlar, mutanosibliklar bölişi muhimdir. Fuqaroviy va harbiy i.ç.lar nisbati ham töğri, meyorida bölişi kerak. Işlab çikarilayotgan tovarlarning va körsatilayotgan xizmatlarning asosiy qismi, birinçi navbatda, içki bozor talab-ehtiyojlarini qondirişga yönaltirilişi, eng avvalo içki bozorni sifatli va arzon milliy tovarlar b-n töyin-tiriş (töldiriş) maqsadga muvofiqsir. Şu b-n birga taşqi iqtisodiy aloqalarni har tomonlama kengaytiriş, jahon iqtisodiyotiga tobora qöşilib boriş, uning imkoniyatlaridan samarali foydalaniş obyektiv zaruratdir, xöjalik yurituvçi subyektlarga, aholiga soliq yukini yengillatiş, davlat byudjetini va undan qilinadigan sarf-xarajatlarni optimallaştiriş, inflyatsiyani jilovlaş kabilar M.i.ning rivojlanişiga jidsiy va ijobiy ta'sir etadi.
Ad.: Karimov I. A., Özbekiston — bozor munosabatlariga ötişning öziga xos yöli, T., 1993; Makkonnel K.R., Bryu S . L ., Ekonomiks: Prinsipi, problemi i politika. V 2 t. Per.s angl. t. 1., 1993; Tux liyev N.T., Taksanov A., Natsionalnaya ekonomiçeskaya model Uzbekistana, T., 2000.
Erlis Alqulov.
Q.: Davlat kapitalizmi, Davlat sotsializmi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИЛЛИЙ ИҚТИСОДИЁТ - ижтимоий иқтисодиётнинг мавжудлик шакли; мамлакат, давлат қудудида яшовчи миллат (халқлар)нинг тарихан шаклланган ёки тубдан янгиланаётган, ўзгараётган ва ривожланаётган мулкий ва б. ижтимоий-иқтисодий муносабатлари, улар б-н шартланган, маҳаллий хусусиятларга ҳам эга бўлган иқтисодий фаолият соҳалари, тармоқлари, ташкилотлари, корхоналари, ҳудудлари ва минтақалари системаси. Имкон даражасида ташқи бозор таъсиридан холи бўлган миллий хўжалик системаси. М.и. капитализмнинг вужудга келиши ва қарор топиши б-н боғлиқ бўлиб, энг аввало, Англияда шаклланди. Ҳоз. пайтда М.и.нинг капиталистик, соци-алистик, постсоциалистик ва кам ривожланган мамлакатлардаги капиталистик йўналишли каби турлари маълум. Шу б-н бирга ҳар бир муайян турдаги иқтисодиётининг ўз миллий моделлари ва шакллари бор. Мас, капиталистик М.и.нинг америкача, европача ва японча турлари, миллий моделлари ва уларнинг «аралаш иқтисодиёт» деб аталаётган замонавий шакли бор (қ. Иқпгисодий тараққиёт модели). Ривожланган мамлакатлардаги «аралаш иқтисодиёт» хусусий ва давлат капиталларига асосланган ҳамда бозор ва давлат томонидан тартибланадиган, бошқариладиган, умумдемократик тамойиллар хам карор топа бораётган капиталистик М.и.дир (қ. Давлат капитализми).
Замонавий социалистик М.и. Хитой, Вьетнам ва Кубада мавжуд бўлиб, унга энг муҳим тармоқларда социалистик давлат мулкини ва корхоналарини сақлаб қолган ҳолда, хусусий мулкчиликка, товарли-пулли хўжаликларга ва бозор муносабатларига кенг йўл очилмоқда (қ. Давлат социализми).
Шарқий Европа мамлакатларида ва СССРда ўта марказлашган маъмурийдавлат социализми инқирозга учраб, парчаланиши натижасида вужудга келган янги мустақил давлатларда (Польша, Россия ва б.да) постсоциалистик М.и.га айланмоқда. Бошқа баъзи постсоциалистик мамлакатларда, жумладан, Ўзбекистонда ўзига хос демократик, бозорга асосланган умумдемократик М.и. шакллантирилмоқда. Ўзбекистон мустақиллигининг дастлабки ўн йилида мамлакатда умуммиллий ва хусусий мулкчиликка асосланган кўп укладли М.и. — хилма-хил хусусий ва давлат хўжаликлари системаси шаклланди. Унда хусусий сектор устувор ўринга, асосий мавқега эга бўлди. Хўжалик юритувчи субъектларнинг мутлақ кўпчилигини якка шахсий, гуруҳий, ширкат, жамоа, акцияли корхоналар, фермер ва деҳқон хўжаликлари ташкил этади; уларнинг ялпи ички маҳсулотдаги улуши учдан икки қисмдан ошиб кетди ва тобора ўсмоқда.
Миллий эҳтиёжларни яхшироқ қондириш зарурати иқтисодий ресурслардан самарали фойдаланишни, товарлар ва хизматларнинг ижтимоий зарур максимал ҳажмларига эришишни тақозо этади. Айниқса, ижтимоий зарур маҳсулот (товар) и.ч., уни зарур мик,дорларда ва сифатларда, табиатни асраб-авайлаб, экологияни яхшилаб и.ч. ҳар қандай М.и.нинг асосий крнунидир. М.и.нинг ишлаб чиқариш ва но-ишлаб чиқариш соҳалари ўртасида мақсадга мувофиқ нисбати таъминланишининг, ишлаб чиқариладиган маҳсулотларнинг ва кўрсатиладиган хизматларнинг мумкин қадар ижтимоий зарур юқори ҳажмларда бўлишининг муҳим шарти фантехника тараққиётини тезлаштириш, замонавий ва самарали технологияларни қўллаш, кадрлар тайёрлаш сифатини ошириш, ишлашни хохловчи барча меҳнатга қобил кишиларнинг иш б-н таъминланишига эришишдир. Биринчи навбатда, моддий и.ч. соҳасини интенсив ривожлантириш, маҳсулот ҳажмини, айниқса, соф маҳсулот ҳажмини сарф-харажатларнинг ва аҳолининг ўсишига нисбатан тезроқ ўстириш М.и. ва иқтисодий тараққиёт муаммоларини ҳал этишнинг, уни узлуксиз юксалтиришнинг бош йўлидир. Бундан ташқари М.и.нинг саноат, қ. х., қурилиш, транспорт, алоқа ва б. тармоқлари ичида ҳамда шу тармоқлар ўртасида барқарор, ўсувчан таркибий ўзгаришлар ва мақсадга мувофиқ нисбатлар, мутаносибликлар бўлиши муҳимдир. Фуқаровий ва ҳарбий и.ч.лар нисбати ҳам тўғри, меъёрида бўлиши керак. Ишлаб чикарилаётган товарларнинг ва кўрсатилаётган хизматларнинг асосий қисми, биринчи навбатда, ички бозор талаб-эҳтиёжларини қондиришга йўналтирилиши, энг аввало ички бозорни сифатли ва арзон миллий товарлар б-н тўйин-тириш (тўлдириш) мақсадга мувофиқцир. Шу б-н бирга ташқи иқтисодий алоқаларни ҳар томонлама кенгайтириш, жаҳон иқтисодиётига тобора қўшилиб бориш, унинг имкониятларидан самарали фойдаланиш объектив заруратдир, хўжалик юритувчи субъектларга, аҳолига солиқ юкини енгиллатиш, давлат бюджетини ва ундан қилинадиган сарф-харажатларни оптималлаштириш, инфляцияни жиловлаш кабилар М.и.нинг ривожланишига жидций ва ижобий таъсир этади.
Ад.: Каримов И. А., Ўзбекистон — бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли, Т., 1993; Макконнел К.Р., Брю С . Л ., Экономикс: Принципы, проблемы и политика. В 2 т. Пер.с англ. т. 1., 1993; Тух лиев Н.Т., Таксанов А., Национальная экономическая модель Узбекистана, Т., 2000.
Эрлис Алқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.