Miniatyura
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 576–578-b. — ziyouz.com
Miniatyura (frans. miniature; lot. minium — qizil böyoq) — badiiy usullari öta nafis bölgan kiçik hajmli (mö'jaz) tasviriy sanat asarlari. Örta asr qölyozmalarini ziynatlaş uçun yaratilgan nafis mö'jaz rasmlar, şuningdek, suyak, pergament, mağzi soxta (toşqoğoz), metall, çinni, ba'zan maişiy buyumlar (tamakidon, soat, uzuk va b.)ga işlangan kiçik hajmdagi rangtasvirga ham M. atamasi qöllanadi (q. Lokli miniatyura).
Badiiy M.ning kitob va portret M.si kabi sohalari keng tarqalgan. Kitob M.sida rasmlar rangli qilib tempera, guaş, yelim, akvarel va b. böyoqdar b-n qölda bevosita qölyozma kitoblar varakdariga işlanib, undagi naqşlar (sarlavqa, unvon, lavha va b.) şu kitoblarning bezaklari b-n uyğunlaşgan. M. qad.dan ma'lum bölgan. Qad. Misr papiruslariga xira böyoklar b-n peroda rasmlar tekis yuzali qilib rangtasvir usulida işlangan. Sönggi antik M.lar (4—6-a.lar) şakllar va nurhavo holati töğri berilganligi b-n diqqatga sazovor. Bu usul Vizantiya M.si (asosan, diniy qölyozmalar)da 10-a.gaça hukm surgan. M.gaxalq ijodiyoti xususiyatlari kirib bordi. 13— 15-a.lar gotika M.sida naturani haqqoniy ifodalaşga intiliş kuçaydi, rasmlar matn b-n izoxlandi, şakllar jonlandi, manzara, interyer, me'moriy hoşiyalarga keng örin berildi. Fransiyada yirik M. ustalaridan A. Bonevyo, Jakmar d'Eden va b. samarali ijod qildi. Örta asrlar ğarb M.si mahalliy maktablarning kupliga b-n ajralib turadi. Armaniston (6— 7-a.lar), Gruziya (9—10-a.lar), Rossiya (P-a.)da M. rivojlandi.
Örta asrlarda Şarkda M.ning öziga xos maktablari şakllangan (q. Kitobat san'ati). Arab M.sida bir qator maktablar ajralib turadi: Misr, Suriya, Iroq; Afğoniston, Örta Osiyo, Ozarbayjon, Eron, Hindiston qölyozma kitoblarining barça bezaklari özaro uyğunlikda boğlangan; çiziqli ritm, manzara, ranglarning nozik uyğunligi ularning bezak tuzilişini belgiladi.
M. qölyozma kitoblarning mö'jaz rasmlari va alohida işlangan rasmlar sifatida 12—19-a.larda Şarkda keng tarqalgan. Avval ilmiy qölyozmalar (mas, tabobatga oid Dioskoridning «Dorilar» risolasining arab tiliga tarjimasi, Abu Rayhon Beruniyning «Osar ulboqiya» — «Ötmişdan qolgan yodgorliklar», Qazviniyning «Nujum» — «Yulduzlar» va b.), keyinçalik badiiy asarlar (Haririyning «Maqomot», «Kalila va Dimna», «Tarixi Tabariy» kabi asarlar)ga rasmlar işlangan. Badiiy adabiyot, asosan, epik şe'riyat — masnaviy, dostonlar (jumladan, Firdavsiyning «Şohnoma». Nizomiy, Xusrav Dexdaviy, Alişer Navoiylarning «Xamsa»lari, Jomiy, Sa'diy, Hofiz Şeroziy va b.ning asarlari) qölyozmalarini ziynatlaş uçun yaratilgan M.lar alohida turkumni taşkil qiladi. Buyuk musavvir sifatida Şarkda Moniydan söng Juna-id Bağdodiy, Xoja Abdulhay, Mahmud Siyohqalam, Ğiyosiddin Naqqoş, Mirak Naqqoş, Kamoliddin Behzod, Qosim Ali, Mahmud Muzahhib, Abdulla Musavvir, Basavan, Rizoyi Abbosiy va b.ning nomlari maşhur. Temuriylar davrida alohida varaqlarga M. işlaş va ulardan muraqqa tuziş an'-anaga aylangan, alohida şaxslar tasviri (portreti)ni işlaş taraqqiy etgan, xususan, Hindistonda Boburiylar davrida yuksak darajaga kötarilgan.
14-a. oxirida Samarqandda Samarqand miniatyura maktabi şakllangan, keyinçalik u Hirot miniatyura maktabinmng şakllanişiga ta'sir körsatgan; Amir Temur qurgan boğlardagi köşklar ham devoriy rasmlar b-n bezatilgan. Temuriylar saroylarida alohida kltobxonalar taşkil etilib, u yerda mohir xattot va kitobat axdi, jumladan, musavvirlar ham fa-oliyat körsatgan (mas, Mirzo Boysun-ğur kutubxonasida qirkdan ziyod xattot, yetmişdan ortiq musavvirlar ijod qilgani ma'lum). Husayn Boyqaro va Alişer Navoiy davrida ham kitobat san'ati va M. taraqqiyotiga katta e'tibor berilgan. Temuriylar, Şayboniylar, Boburiylar davri M. asarlari jahonning eng nufuzli muzey, kutubxona va şaxsiy töplamlarida saqlanadi.
Portret M.si rassomlik san'atining alohida turi sifatida Uyğoniş davrida şakllangan, usul va uslub jihatidan kitob M.si b-n, şuningdek, realistik san'atning umumiy taraqqiyoti b-n uzviy boğlangan.
Germaniya, Angliyada M. asarlari portret va ruhiy holatning aniqligi va boyitilganligi b-n ajralib turadi (Kiçik X. Xolbeyn va uning şogirdlari). 16-a.da Fransiyada emal usulidagi M. rivojlangan. 18-a.dan Rossiyaga keng tarqaldi, italyan R. Karryera fil suyagiga rangli zaminda guaş b-n rangtasvir işlaş usulini kiritdi, akvarel M.si yuksak çöqqiga kötarilgan. Yevropada 17—18-a.larga kelib M. örnini gravyura egalladi, litografiya rivojlandi. 19-a. dan fotografiyaning tarqalişi tufayli portret M.si yaratiş susaydi.
Özbekiston hududida 20-a. boşlariga kelib M. san'atining rivoji töxtab qoldi. Usta Mömin, A. Siddiqiy, G. Nikitin, Ç. Ahmarov, T. Muhamedov kabi rassomlar ijodida M. an'analari kuzatiladi. 70—80-y.larda M. an'analarini tiklaşga urinişlar böldi. M.ning haqiqiy taraqqiyoti Özbekiston mustaqilligidan söng amalga oşdi. Ç. Ahmarov M. san'ati an'analarini öz ijodida davom ettirdi, uni yangiça mazmun, ğoyalar b-n boyitdi. Uning şogirdlari ustozining işlarini davom ettirib, M.ni yangi bosqiçga kötardilar; M. lokli M., qoğoz, mato, teri, çarmdagi M.ni va devoriy iş> larni qamrab olib keng kölamli badiiy uslubiy yönalişga aylandi. Hoz. kunda M. rivoji 3 yönalişda — aynan qölyozma (kitob) rasmlari (T. Muhamedov, Ş. Muhamadjonov, M. Salimov va b.), lokli M. (N. Xolmatov, A. Yöldoşev, Ş. Şoahmedov va b.) hamda M. uslubida devoriy rasmlar yaratiş (T. Boltaboyev, H. Nazirov, Ğ. Kamolov — Kamoliddin Behzod nomidagi Özbekiston Davlat mukofotining birinçi sovrindorlari va b.) böyiça ijodiy izlanişlar olib borilmoqda. Miniatyuraçi rassomlar «Usto» va «Musavvir» ijodiy uyuşmalarida fa-oliyat körsatmoqdalar. Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn in-tida, Respublika rassomlik kollejida miniatyuraçi rassomlar tayyorlanadi.
Temuriylar tarixi davlat muzeyi zallari, Angren işlab çikariş birlaşmasi klubi binosi devorlari («Uluğbek akademiyasi» nomli) va b. M. uslubidagi rasmlar b-n bezatilgan.
Ad.: Norqulov N., Nizomiddinov N., Miniatyura tarixidan lavhalar, T., 1970; Alişer Navoiy asarlariga işlangan rasmlar, T., 1982; Şarq miniatyura maktablari, T., 1989; Oriental miniatures 14th—17th centuries, Tashkent, 2001.
Abdumajid Madrahimov.
Q.: Kitobat san'ati, Lokli miniatyura
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИНИАТЮРА (франц. miniature; лот. minium — қизил бўёқ) — бадиий усуллари ўта нафис бўлган кичик ҳажмли (мўъжаз) тасвирий саньат асарлари. Ўрта аср қўлёзмаларини зийнатлаш учун яратилган нафис мўъжаз расмлар, шунингдек, суяк, пергамент, мағзи сохта (тошқоғоз), металл, чинни, баъзан маиший буюмлар (тамакидон, соат, узук ва б.)га ишланган кичик ҳажмдаги рангтасвирга ҳам М. атамаси қўлланади (қ. Локли миниатюра).
Бадиий М.нинг китоб ва портрет М.си каби соҳалари кенг тарқалган. Китоб М.сида расмлар рангли қилиб темпера, гуашь, елим, акварель ва б. бўёқдар б-н қўлда бевосита қўлёзма китоблар варакдарига ишланиб, ундаги нақшлар (сарлавқа, унвон, лавҳа ва б.) шу китобларнинг безаклари б-н уйғунлашган. М. қад.дан маълум бўлган. Қад. Миср папирусларига хира бўёклар б-н перода расмлар текис юзали қилиб рангтасвир усулида ишланган. Сўнгги антик М.лар (4—6-а.лар) шакллар ва нурҳаво ҳолати тўғри берилганлиги б-н диққатга сазовор. Бу усул Византия М.си (асосан, диний қўлёзмалар)да 10-а.гача ҳукм сурган. М.гахалқ ижодиёти хусусиятлари кириб борди. 13— 15-а.лар готика М.сида натурани ҳаққоний ифодалашга интилиш кучайди, расмлар матн б-н изохланди, шакллар жонланди, манзара, интерьер, меъморий ҳошияларга кенг ўрин берилди. Францияда йирик М. усталаридан А. Боневё, Жакмар д’Эден ва б. самарали ижод қилди. Ўрта асрлар ғарб М.си маҳаллий мактабларнинг куплига б-н ажралиб туради. Арманистон (6— 7-а.лар), Грузия (9—10-а.лар), Россия (П-а.)да М. ривожланди.
Ўрта асрларда Шаркда М.нинг ўзига хос мактаблари шаклланган (қ. Китобат санъати). Араб М.сида бир қатор мактаблар ажралиб туради: Миср, Сурия, Ироқ; Афғонистон, Ўрта Осиё, Озарбайжон, Эрон, Ҳиндистон қўлёзма китобларининг барча безаклари ўзаро уйғунликда боғланган; чизиқли ритм, манзара, рангларнинг нозик уйғунлиги уларнинг безак тузилишини белгилади.
М. қўлёзма китобларнинг мўъжаз расмлари ва алоҳида ишланган расмлар сифатида 12—19-а.ларда Шаркда кенг тарқалган. Аввал илмий қўлёзмалар (мас, табобатга оид Диоскориднинг «Дорилар» рисоласининг араб тилига таржимаси, Абу Райҳон Берунийнинг «Осар улбоқия» — «Ўтмишдан қолган ёдгорликлар», Қазвинийнинг «Нужум» — «Юлдузлар» ва б.), кейинчалик бадиий асарлар (Ҳаририйнинг «Мақомот», «Калила ва Димна», «Тарихи Табарий» каби асарлар)га расмлар ишланган. Бадиий адабиёт, асосан, эпик шеърият — маснавий, достонлар (жумладан, Фирдавсийнинг «Шоҳнома». Низомий, Хусрав Дехдавий, Алишер Навоийларнинг «Хамса»лари, Жомий, Саъдий, Ҳофиз Шерозий ва б.нинг асарлари) қўлёзмаларини зийнатлаш учун яратилган М.лар алоҳида туркумни ташкил қилади. Буюк мусаввир сифатида Шаркда Монийдан сўнг Жуна-ид Бағдодий, Хожа Абдулҳай, Маҳмуд Сиёҳқалам, Ғиёсиддин Наққош, Мирак Наққош, Камолиддин Беҳзод, Қосим Али, Маҳмуд Музаҳҳиб, Абдулла Мусаввир, Басаван, Ризойи Аббосий ва б.нинг номлари машҳур. Темурийлар даврида алоҳида варақларга М. ишлаш ва улардан мураққа тузиш анъ-анага айланган, алоҳида шахслар тасвири (портрети)ни ишлаш тараққий этган, хусусан, Ҳиндистонда Бобурийлар даврида юксак даражага кўтарилган.
14-а. охирида Самарқандда Самарқанд миниатюра мактаби шаклланган, кейинчалик у Ҳирот миниатюра мактабинмнг шаклланишига таъсир кўрсатган; Амир Темур қурган боғлардаги кўшклар ҳам деворий расмлар б-н безатилган. Темурийлар саройларида алоҳида клтобхоналар ташкил этилиб, у ерда моҳир хаттот ва китобат ахди, жумладан, мусаввирлар ҳам фа-олият кўрсатган (мас, Мирзо Бойсун-ғур кутубхонасида қиркдан зиёд хаттот, етмишдан ортиқ мусаввирлар ижод қилгани маълум). Ҳусайн Бойқаро ва Алишер Навоий даврида ҳам китобат санъати ва М. тараққиётига катта эътибор берилган. Темурийлар, Шайбонийлар, Бобурийлар даври М. асарлари жаҳоннинг энг нуфузли музей, кутубхона ва шахсий тўпламларида сақланади.
Портрет М.си рассомлик санъатининг алоҳида тури сифатида Уйғониш даврида шаклланган, усул ва услуб жиҳатидан китоб М.си б-н, шунингдек, реалистик санъатнинг умумий тараққиёти б-н узвий боғланган.
Германия, Англияда М. асарлари портрет ва руҳий ҳолатнинг аниқлиги ва бойитилганлиги б-н ажралиб туради (Кичик X. Хольбейн ва унинг шогирдлари). 16-а.да Францияда эмаль усулидаги М. ривожланган. 18-а.дан Россияга кенг тарқалди, итальян Р. Каррьера фил суягига рангли заминда гуашь б-н рангтасвир ишлаш усулини киритди, акварель М.си юксак чўққига кўтарилган. Европада 17—18-а.ларга келиб М. ўрнини гравюра эгаллади, литография ривожланди. 19-а. дан фотографиянинг тарқалиши туфайли портрет М.си яратиш сусайди.
Ўзбекистон ҳудудида 20-а. бошларига келиб М. санъатининг ривожи тўхтаб қолди. Уста Мўмин, А. Сиддиқий, Г. Никитин, Ч. Аҳмаров, Т. Муҳамедов каби рассомлар ижодида М. анъаналари кузатилади. 70—80-й.ларда М. анъаналарини тиклашга уринишлар бўлди. М.нинг ҳақиқий тараққиёти Ўзбекистон мустақиллигидан сўнг амалга ошди. Ч. Аҳмаров М. санъати анъаналарини ўз ижодида давом эттирди, уни янгича мазмун, ғоялар б-н бойитди. Унинг шогирдлари устозининг ишларини давом эттириб, М.ни янги босқичга кўтардилар; М. локли М., қоғоз, мато, тери, чармдаги М.ни ва деворий иш> ларни қамраб олиб кенг кўламли бадиий услубий йўналишга айланди. Ҳоз. кунда М. ривожи 3 йўналишда — айнан қўлёзма (китоб) расмлари (Т. Муҳамедов, Ш. Муҳамаджонов, М. Салимов ва б.), локли М. (Н. Холматов, А. Йўлдошев, Ш. Шоаҳмедов ва б.) ҳамда М. услубида деворий расмлар яратиш (Т. Болтабоев, Ҳ. Назиров, Ғ. Камолов — Камолиддин Беҳзод номидаги Ўзбекистон Давлат мукофотининг биринчи совриндорлари ва б.) бўйича ижодий изланишлар олиб борилмоқда. Миниатюрачи рассомлар «Усто» ва «Мусаввир» ижодий уюшмаларида фа-олият кўрсатмоқдалар. Камолиддин Беҳзод номидаги миллий рассомлик ва дизайн ин-тида, Республика рассомлик коллежида миниатюрачи рассомлар тайёрланади.
Темурийлар тарихи давлат музейи заллари, Ангрен ишлаб чикариш бирлашмаси клуби биноси деворлари («Улуғбек академияси» номли) ва б. М. услубидаги расмлар б-н безатилган.
Ад.: Норқулов Н., Низомиддинов Н., Миниатюра тарихидан лавҳалар, Т., 1970; Алишер Навоий асарларига ишланган расмлар, Т., 1982; Шарқ миниатюра мактаблари, Т., 1989; Oriental miniatures 14th—17th centuries, Tashkent, 2001.
Абдумажид Мадраҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.