Miqdor özgarişlarining sifat özgarişlariga ötişi qonuni
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 656–657-b. — ziyouz.com
Miqdor özgarişlarining sifat özgarişlariga ötişi qonuni — dialektikaning qonunlaridan biri. Tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyotining eng umumiy tarzini oçib beradi. Uni Gegel ta'riflab bergan. Rivojlaniş murakkab jarayon bölib, unda miqdor va sifat özgarişlari sodir böladi. Predmet yoki hodisaning rivojlanişi avval asta-sekin röy beradigan mikdor özgarişlaridan boşlanadi. Miqdor özgarişlari ma'lum darajaga yetgaç, meyorning buzilişi tub sifat özgarişlariga olib keladi. Mikdor sifatga ötadi. Mikdor özgarişlari turli şaklda sodir böladi. Mikdor özgarişlari obyekt qismlari sonining özgarişi şaklida, makoniy şakllarning yoki elementlar aloqadorligi tartibining özgarişi va h.k. şakllarda sodir bölişi mumkin. Obyektiv voqelikda faqat mikdor özgarişlari sifat özgarişlariga olib kelmay, sifat özgarişlari ham mikdor özgarişlariga olib keladi, vujudga kelgan yangi sifat doirasida mikdor körsatkiçlari rivojlanadi. Mas, Özbekiston Respublikasining mustaqillikka erişganligi — sifat özgarişi. Natijada xalq xöjaligi, iqtisodiy taraqqiyot uçun yangi imkoniyatlar vujudga keldi, xalqning iqtisodiy, siyosiy, madaniy ravnaqi uçun keng yöl oçildi.
Mikdor özgarişlari nisbatan sokin, uzluksiz davom etsa, sifat özgarişlari uzilişli, sakraşsimon böladi. Rivojlaniş jarayonida eski sifatning yangi sifatga aylanişi uzluksizlikning uzilişi yoki sakraş deb ataladi. Sakraş — rivojlaniş jarayonida qonuniy sodir böladigan buriliş nuqtasi, taraqqiyot zanjiridagi zaruriy halqadir. Sakraş özgarişning eng intensiv şakli, rivojlaniş maromining oliy nuqtasidir, uning natijasida eski narsa yemiriladi, yangi narsa vujudga keladi. Bir sifatdan ikkinçi sifatga ötiş sakraş orqali bölişi umumiy qoida bölib, u xali bu sakraş har bir tayin vaziyatda tayin narsa va hodisalarga nisbatan qanday amalga oşişini körsatib bermaydi. Hodisaning bir sifat xrlatdan boşqa holatga ötişi yöqoliş va paydo bölişning, mavjudlik va yöqlikning, inkor va tasdiqning birligidan iborat (q. Qarama-qarşiliklar birligi va kuraşi qonuni). Sakraşda yangi yuzaga kelayotgan hodisa eskisini inkor etadi; bunda sifat va mikdor özgarişlari bir-birini taqozo etadi (q. Inkorni inkor qonuni). Dialektika sakraşlarning, bir sifatdan ikkinçi sifatga ötiş şakllarining xilma-xilligini jiddiy hisobga olişni, har bir muayyan vaziyatda şu ötişning tayin şakllarini aniqlab, bilib olgan holda iş körişni talab qiladi. Eng muhimi — sakraşning, ösişning tayin şaklini payqab oliş, topiş, ifodalaş va şunga qarab harakat qiliş kerak.
M.ö.s.ö.ö.q. dialektikaning boşqa qonunlari singari ilmiy biliş va amaliy faoliyat uçun katta ahamiyatga ega. U bizga obyektiv dunyoning rivojlaniş jarayonini töğri tuşunib oliş, narsa va hodisalarning sifat jihatidan özgariş tarzini anglaş va undan jamiyatni yanada rivojlantirişda foydalaniş imkonini beradi. Abdulla Ayupov.
Q.: Inkorni inkor qonuni, Qarama-qarşiliklar birligi va kuraşi qonuni
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИҚДОР ЎЗГАРИШЛАРИНИНГ СИФАТ ЎЗГАРИШЛАРИГА ЎТИШИ ҚОНУНИ — диалектиканинг қонунларидан бири. Табиат, жамият ва тафаккур тараққиётининг энг умумий тарзини очиб беради. Уни Гегель таърифлаб берган. Ривожланиш мураккаб жараён бўлиб, унда миқдор ва сифат ўзгаришлари содир бўлади. Предмет ёки ҳодисанинг ривожланиши аввал аста-секин рўй берадиган микдор ўзгаришларидан бошланади. Миқдор ўзгаришлари маълум даражага етгач, меъёрнинг бузилиши туб сифат ўзгаришларига олиб келади. Микдор сифатга ўтади. Микдор ўзгаришлари турли шаклда содир бўлади. Микдор ўзгаришлари объект қисмлари сонининг ўзгариши шаклида, маконий шаклларнинг ёки элементлар алоқадорлиги тартибининг ўзгариши ва ҳ.к. шаклларда содир бўлиши мумкин. Объектив воқеликда фақат микдор ўзгаришлари сифат ўзгаришларига олиб келмай, сифат ўзгаришлари ҳам микдор ўзгаришларига олиб келади, вужудга келган янги сифат доирасида микдор кўрсаткичлари ривожланади. Мас, Ўзбекистон Республикасининг мустақилликка эришганлиги — сифат ўзгариши. Натижада халқ хўжалиги, иқтисодий тараққиёт учун янги имкониятлар вужудга келди, халқнинг иқтисодий, сиёсий, маданий равнақи учун кенг йўл очилди.
Микдор ўзгаришлари нисбатан сокин, узлуксиз давом этса, сифат ўзгаришлари узилишли, сакрашсимон бўлади. Ривожланиш жараёнида эски сифатнинг янги сифатга айланиши узлуксизликнинг узилиши ёки сакраш деб аталади. Сакраш — ривожланиш жараёнида қонуний содир бўладиган бурилиш нуқтаси, тараққиёт занжиридаги зарурий ҳалқадир. Сакраш ўзгаришнинг энг интенсив шакли, ривожланиш маромининг олий нуқтасидир, унинг натижасида эски нарса емирилади, янги нарса вужудга келади. Бир сифатдан иккинчи сифатга ўтиш сакраш орқали бўлиши умумий қоида бўлиб, у хали бу сакраш ҳар бир тайин вазиятда тайин нарса ва ҳодисаларга нисбатан қандай амалга ошишини кўрсатиб бермайди. Ҳодисанинг бир сифат хрлатдан бошқа ҳолатга ўтиши йўқолиш ва пайдо бўлишнинг, мавжудлик ва йўқликнинг, инкор ва тасдиқнинг бирлигидан иборат (қ. Қарама-қаршиликлар бирлиги ва кураши қонуни). Сакрашда янги юзага келаётган ҳодиса эскисини инкор этади; бунда сифат ва микдор ўзгаришлари бир-бирини тақозо этади (қ. Инкорни инкор қонуни). Диалектика сакрашларнинг, бир сифатдан иккинчи сифатга ўтиш шаклларининг хилма-хиллигини жиддий ҳисобга олишни, ҳар бир муайян вазиятда шу ўтишнинг тайин шаклларини аниқлаб, билиб олган ҳолда иш кўришни талаб қилади. Энг муҳими — сакрашнинг, ўсишнинг тайин шаклини пайқаб олиш, топиш, ифодалаш ва шунга қараб ҳаракат қилиш керак.
М.ў.с.ў.ў.қ. диалектиканинг бошқа қонунлари сингари илмий билиш ва амалий фаолият учун катта аҳамиятга эга. У бизга объектив дунёнинг ривожланиш жараёнини тўғри тушуниб олиш, нарса ва ҳодисаларнинг сифат жиҳатидан ўзгариш тарзини англаш ва ундан жамиятни янада ривожлантиришда фойдаланиш имконини беради. Абдулла Аюпов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.