Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Moskva

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 752–755-b. — ziyouz.com

    Moskva — RF poytaxti, Moskva viloyati markazi, federal axamiyatidagi şaxar. RFning yirik siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. M.da Rossiya Federatsiyasi Prezidenta, Federal Majlis, RF hukumati, Konstitutsiyey Sud, Oliy Sud, Oliy arbitraj sudi, RF Prokuraturasi qarorgohlari joylaşgan. 10 ma'-muriy okrugga (Markaziy, Şarqiy, Jan.-Şarqiy, Janubiy, Jan.-Ğarbiy, Ğarbiy, Şim.-Ğarbiy, Şimoliy, Şim.- Şarqiy hamda Zelenograd ş.) bölingan. Şahar çegarasi, asosan, Moskva halqa avtomobil yölidan ötadi. Maydoni (M. meriyasiga karaşli bölgan Zelenograd va b. aholi punktlaridan taşkari) 994,0 km2, şu jumladan, Moskva halqa avtomobil yöli doirasida 878,7 km2. Aholisi 8305,0 ming kişi (2001; M. şahar ma'muriyatiga qaraşli aholi punktlari b-n 8600 ming kişi)dan ziyod. Rossiyaning Yevropa qismida Smolensk-Moskva qirlari, Oka-Moskvoretsk tekisligi va Meşçyora pasttekisligi tutaşgan joyda, Oka va Volga daryolari orasida, Moskva daryosi sohillarida joylaşgan. Şahar hududining asosiy kismi 120 m balandlikda, keng tarqalgan qayirlar va qayir usti terrasalariga ega bölgan Moskva daryosi va uning irmoklari (Yauza, Setuni va b.)ning keng vodiyli morena va flyuvioglya-sial tekisliklari çegarasi içida örnaşgan. Suvayirğiçlar (şu jumladan, «yetti tepalik» — Kreml, Sreten, Tver, Tryoxgorka, Tagan, Lefort, Vorobyov tepaliklari)ning bir oz kötarilgan qismlari daryo vodiylari va jarliklar b-n almaşib boradi. Relyefning eng yuqori nuqtalari Teplostan qirlari (bal. 254 m gaça) kirib borgan jan.-şarq va Smolensk-Moskva qirlarining jan. yon bağridagi Ximki suv havzasi xududida joylaşgan. Şaharning şarqiy, jan.-şarqiy qismlari Meşçyora pasttekisligining ğarbiy çekkasida örnaşgan. M.ning markaziy r-nlarida qayta işlangan grunt, köçalar va h.k. qoldiqlaridan tarkib topgan madaniy qatlamning qalinligi 4—6 m (kömilgan jarliklar, kiçkina soylar, hovuz va botqoqliklar örnida 10—20 m)ga yetadi. 100 dan ziyod soy, şu jumladan, Neglinnaya yer osti quvurlari orqali ötkazilgan. M. iqlimi mö'tadil kontinental. Qişi mö'tadil sovuq. Yanv. ning örtaça t-rasi —10,2°. Yozi issiq, iyulning örtaça t-rasi 18,1°. Şahar markazi t-rasi çekkalarga nisbatan örta hisobda 1,5—2° yuqori. Yillik yoğin 540—650 mm (eng kupi iyul— avg.da). Rossiyada ilk bor barpo qilingan Los Oroli milliy boği M. hududida joylaşgan.

    M. töğrisidagi dastlabki ma'lumot 1147 y.dagi solnomada berilgan. Suzdal va Buyuk Kiyev knyazi Yuriy Dolgorukiy an'ana böyiça M.ning asosçisi hisoblanadi. 1156 y. çamasi Borovitsk tepaligida, Neglinnaya da-ryosining Moskva daryosiga quyiliş joyida dastlabki qörğonça örnida ke-yinroq Kreml nomini olgan yoğoç-tuproqdan istehkom qurilgan (q. Kreml). Vladimir-Suzdal Rusining çekka şahri hisoblangan. M. Çernigovdan Kiyevga boradigan yöllar çorrahasida şakllangan. 1237 y.da, möğullar bosqini davrida, Botuxon qöşinlarining bostirib kirişi natijasida M. vayron qilindi, lekin, tez orada qayta tiklanib kiçikroq udel knyazligining markazi böldi. Knyaz Yuriy Daniloviç (1303—25 y.larda boşqargan) knyazlikka yorliq olgan birinçi Moskva knyazi böldi. 14—15-a.larda M. rus yerlarini birlaştiriş, möğullar zulmidan ozod bölişga qaratilgan kuraşning taşkilotçisi, markaziga aylandi. M. atrofida rus yerlarining astoydil birlaştirişni boşlagan knyaz I. D. Kalitaning (1325—40) faoliyati katta ahamiyatga ega böldi. Taxm. 1326 y.da M.ga Vladimir ş.dan Rus pravo-slav çerkovi mitropolitlarining qarorgohi köçirildi. KnyazD. I.Donskoy (1359—89) davrida M. möğullar zulmiga qarşi kuraş markaziga aylandi. 1380 y.da Kulikovo maydonida möğullar qöşinini mağlubiyatga uçratgan umumrus qöşini M.da şakllandi. 15-a. oxirida uluğ knyaz Ivan III Vasilyeviç (1462—1505) davrida M. yagona Rus davlatining poytaxti böldi. 15-a. oxiri — 16-a. boşlarida Kremlni qayta qurilişi, uning hududida Moskva davlatining boş soborlari — Uspeniye, Arxangelskiy va Blagoveşçeniye qad kötardi. 1547 y.da uluğ knyaz Ivan IV Grozniy (1533—84) podşo unvonini qabul qildi. Romanovlar sulolasining birinçi podşolari Mixail Fyodoroviç va Aleksey Mixayloviçlarning hukmronligi davri — notinç yillarda yoqib taşlangan M. yangidan qurildi. 1687 y.da Slavyan-grek lotin akademiyasi oçildi. 1708 y.da şahar M. gubernyasining markazi böldi.

    Rossiya poytaxtining Sankt-Peterburgga köçirilişi (1712) b-n Moskva birinçi poytaxt, muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markaz sifatidagi ahamiyatini saklab qoldi. M.da imperatorlarga toj kiygiziş marosimlari ötkazib kelingan. 1703 y.dan boşlab podşo Petr I ning taşabbusi b-n «Vedomosti» birinçi rus bosma gaz. naşr qilina boşlandi. 17-a. oxiridan şaharning özini özi boşqariş tizimi şakllandi. Izçillikb-n şahar bo-şqaruvi organi sifatida Burmistr palatasi, Ratuşa, Magistrat, 1785 y.dan — Umumiy va Olti ovozli Duma, ke-yinroq (1870 y.da) şahar Dumasi tuzildi, 1812 y.dagi uruş davrida Moskva sent.-okt. oylarida Napoleon I ning fransuz qöşinlari qölida edi. Katta yonğin şahar binolarining 2/3 qismini yöq qildi. Fransuzlar M.ni taşlab çiqib ketdilar. Sanoat va t.y. qurilişining rivojlanişi b-n M. Rossiyaning iqtisodiy va transport markazlaridan biriga aylandi. 1917 y. noyabrda şaharda bolşeviklar xrkimiyati örnatildi. 1918 y. 12 martda poytaxt yana M.ga köçirildi. SSSR taşkil qilingandan keyin (1922 y. 30 dek. da) M. uning poytaxti böldi. 1929 y.dan M. — Moskva viloyati markazi. 1935 y.da M.ni birinçi Boş plani qabul qilindi. Öşa yili M.da metropoliten işga tuşirildi. 1941 y. dek.da nemis qöşinlari M. ostonalariga yetib keldi va şaharni bombardimon qila boşladi. Ke-yinroq nemislar çekinişga majbur böldi. 1945 y. 24 iyunda M.da Ğalaba Paradi bölib ötdi. 1965 y. 8 mayda M.ga qaxramon şahar unvoni berildi. 1950-y. lar örtalaridan şaxarda keng miqyosda uy-joy va madaniy quriliş avj oldi. 1980 y.da M.da 22-olimpiada öyini bölib ötdi. SSSR qulagaç, M. (1991 y. 25 dek.dan) — RF poytaxti.

    M.da aviatsiya, raketa-kosmik, radioelektronika, priborsozlik sano-atlarining yetakçi korxonalari joylaşgan. Şuningdek, maşinasozlikning muhim tarmoqlaridan stanok-as-bobsozlik (M.da Rossiya metall kesuvçi stanoklarning 9,3% hamda asboblar, temirçilikpress uskunalari, sanoat robotlari, avtomat va yarim avtomat liniyalar va b.), turli elektronika, avtomobilsozlik (6,8% Rossiya yuk avtomobillari va 6,3% yengil avtomobillar) sanoati rivojlangan. Sovitkiç, kompressor va kötargiç (Rossiya liftlarining 64%) uskunalar, podşipnik, soatlar va b. işlab çiqariladi, kimyo sanoati (şu jumladan, avtomobil şinalari, texnik rezina mahsulotlari, böyoklar, maişiy kimyo mollari), neftni qayta işlaş z-dlari mavjud. Kora metallurgiya korxonalarida sifatli pölatdan turli xil mahsulotlar, quvurlar, metall buyumlar işlab çiqariladi. M. — yengil, asosan, töqimaçilik (Rossiya ip gazlama i.ç.ning 5,9%, ipakning 9,4%, hamda jun gazlamalar) va tikuvçilik sanoatining an'anaviy markazi. Poligrafiya, oziq-ovqat (Rossiya qandolatpazlik mahsulotlarining 22% hamda köpgina tamaki mahsulotlar) sanoatlari bor. AMO «ZIL», AZLK avtomobil z-di, «Moskva podşipniki» va aviatsiya korxonasi işlab turibdi. Şahardan turli yönalişlarda t.y. liniyasi ketgan. Har kuni M.ning 9 ta t. y. vokzali orqali 2 mln. ga yaqin yölovçi kelib-ketadi. M.da 3 yirik dare porti (Ğarbiy, Şim. va Jan.) bor. M. 13 avtoyöl orqali Rossiyaning yirik şaharlari, uzoq va yaqin xorij davlatlari b-n boğlangan. M. mamlakat havo yöllarining eng yirik tugunidir (Şeremetyevo, Domodedovo, Vnukovo, Bikovo aeroportlari). M.da Rossiyaning tönğiç va eng katta masofaga çözilgan (1999 y. da 160 stansiya) metropoliteni mavjud. Poytaxtda Rossiya FA, Rossiya tibbiyot fanlari akademiyasi, Rossiya q. x. akademiyasi, Rossiya ta'lim akademiyasi, Rossiya badiiy akademiyasi va b. faoliyat körsatadi. 1000 dan ziyod i.t. instituti va konstruktorlik byurolari işlab turibdi. 80 dan ziyod oliy öquv yurti, şu jumladan, 13 un-t mavjud. Şaharda 140 dan ziyod professional teatr bor, şulardan: Katta teatr, K. S. Stanislavskiy va V. I. Nemiroviç-Dançenko nomidagi, Operetta teatrlari; dramatik teatrlar — Kiçik teatr, M. Gorkiy nomidagi Moskva badiiy akademik te-atri, Yevgeniy Vaxtangov nomidagi, V. Mayakovskiy, Mossovet, M. N. Yermolova nomidagi, Rossiya Armiyasi Markaziy teatri, Tagankadagi, Kiçik Bronniy, Satira, «Sovremennik», A. I. Raykin nomidagi «Satirikon», S. V. Obrazsov nomidagi Markaziy qöğir-çoq teatri va b. 2 sirk, konservatoriya, P. I. Çaykovskiyning konsert zali va b. bor. M.da «Mosfilm» kino-konserni va b. kinostudiyalar joylaşgan. M. mamlakat tele- va radioeşittiriş tizimining markazi, bu yerda maşhur Ostankino teleminorasi mavjud.

    M.da 70 dan ziyod muzey bor. Ular orasida A. S. Puşkin nomidagi tasviriy san'at muzeyi, Tarixiy muzey, Politexnika muzeyi, Kremlning Qurol-aslaqa palatasi, A. V. Şçusev nomidagi me'morlik muzeyi, Moskva tarixi muzeyi, A. A. Baxruşin nomidagi Teatr muzeyi, Adabiyot muzeyi, V. M. Vasnetsov uy-muzeyi, M. Gorkiy, M. Yu. Lermontov, A. N. Ostrovskiy, A. S. Puşkin, L. N. Tolstoy, M. I. Svetayeva, A. P. Çexov, F. I. Şalyapin muzeylari va b. mavjud.

    M.ning eski qismi radialhalqa şaklidagi tuzilişga ega. M.ning tarixiy markazi — Moskva Kremli ansamblidir, uning yonida Kizil maydon, Vasiliy Blajenniy ibodatxonasi joylaşgan. Saklanib qolgan yedgorliklar orasida — Kolomenskoyedagi Vozneseniye çerkovi, monastirlar me'moriy majmuasi (Andronikov, Donskoy, Svyato-Danilov, Novodeviçiy, Simonov va b.), qörğonlar ansambllari (Kuskovo, Ostankino, Kuzminki, Saritsino va b.), 17-a. çerkov va ayrim binolari, 18-a. — 19-a. larning 1-yarmidagi klassitsizm uslubidagi turar joy va jamoat binolari — Paşkov uyi (hoz. Rossiya davlat kutubxonasi binosi), Oliy Majlis binosi, M. universitetining eski binosi, Katta teatr bor. 1920—70 y.larda M. markazi va yirik magistrallar qayta tiklandi (bu jarayon davomida köpgina nodir tarixiy va me'morii yedgorliklar buzib taşlandi). 50-y.lar örtalaridan zamonaviy loyixa böyiça katta şahar r-nlari qurildi, yangi mikrorayon va yirik jamoat inşootlari, baland binolar (şu jumladan, Vorobyev te-paligidagi un-t), Lujnikidagi Markaziy stadion majmuasi, Kremldagi syezdlar saroyi, Yangi Arbat ansambli, olimpiya obyektlari barpo qilindi. 1990-y.lar boşlaridan köpgina me'morii va tarixiy yedgorliklar (şu jumladan, Iso payğambar ibodatxonasi) ta'mirlanmoqda. Poklonnaya tepaligidagi Zafar boği memorial majmuasi va Manej maydonidagi savdo majmuasi qurildi, Lujnikidagi Markaziy stadion ta'mirlandi, şahar va uning atrofi transport infrastrukturam yaxşilandi. Moskva atrofida RF dagi eng yirik şaqar aglomera-siyasi vujudga keldi. 2001 y.da M.dagi Dobrininsk maydonida Alişer Navoiyga haykal örnatildi (haykaltaroş J. Mirtojiyev).

    Q.: Kreml, Kreml

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    МОСКВА — РФ пойтахти, Москва вилояти маркази, федерал ахамиятидаги шахар. РФнинг йирик сиёсий, иқтисодий, илмий ва маданий маркази. М.да Россия Федерацияси Президента, Федерал Мажлис, РФ ҳукумати, Конституцией Суд, Олий Суд, Олий арбитраж суди, РФ Прокуратураси қароргоҳлари жойлашган. 10 маъ-мурий округга (Марказий, Шарқий, Жан.-Шарқий, Жанубий, Жан.-Ғарбий, Ғарбий, Шим.-Ғарбий, Шимолий, Шим.- Шарқий ҳамда Зеленоград ш.) бўлинган. Шаҳар чегараси, асосан, Москва ҳалқа автомобиль йўлидан ўтади. Майдони (М. мэриясига карашли бўлган Зеленоград ва б. аҳоли пунктларидан ташкари) 994,0 км2, шу жумладан, Москва ҳалқа автомобиль йўли доирасида 878,7 км2. Аҳолиси 8305,0 минг киши (2001; М. шаҳар маъмуриятига қарашли аҳоли пунктлари б-н 8600 минг киши)дан зиёд. Россиянинг Европа қисмида Смоленск-Москва қирлари, Ока-Москворецк текислиги ва Мешчёра пасттекислиги туташган жойда, Ока ва Волга дарёлари орасида, Москва дарёси соҳилларида жойлашган. Шаҳар ҳудудининг асосий кисми 120 м баландликда, кенг тарқалган қайирлар ва қайир усти террасаларига эга бўлган Москва дарёси ва унинг ирмоклари (Яуза, Сетуни ва б.)нинг кенг водийли морена ва флювиогля-циал текисликлари чегараси ичида ўрнашган. Сувайирғичлар (шу жумладан, «етти тепалик» — Кремль, Сретень, Тверь, Трёхгорка, Таган, Лефорт, Воробьёв тепаликлари)нинг бир оз кўтарилган қисмлари дарё водийлари ва жарликлар б-н алмашиб боради. Рельефнинг энг юқори нуқталари Теплостан қирлари (бал. 254 м гача) кириб борган жан.-шарқ ва Смоленск-Москва қирларининг жан. ён бағридаги Химки сув ҳавзаси худудида жойлашган. Шаҳарнинг шарқий, жан.-шарқий қисмлари Мешчёра пасттекислигининг ғарбий чеккасида ўрнашган. М.нинг марказий р-нларида қайта ишланган грунт, кўчалар ва ҳ.к. қолдиқларидан таркиб топган маданий қатламнинг қалинлиги 4—6 м (кўмилган жарликлар, кичкина сойлар, ҳовуз ва ботқоқликлар ўрнида 10—20 м)га етади. 100 дан зиёд сой, шу жумладан, Неглинная ер ости қувурлари орқали ўтказилган. М. иқлими мўътадил континентал. Қиши мўътадил совуқ. Янв. нинг ўртача т-раси —10,2°. Ёзи иссиқ, июлнинг ўртача т-раси 18,1°. Шаҳар маркази т-раси чеккаларга нисбатан ўрта ҳисобда 1,5—2° юқори. Йиллик ёғин 540—650 мм (энг купи июль— авг.да). Россияда илк бор барпо қилинган Лось Ороли миллий боғи М. ҳудудида жойлашган.

    М. тўғрисидаги дастлабки маълумот 1147 й.даги солномада берилган. Суздаль ва Буюк Киев князи Юрий Долгорукий анъана бўйича М.нинг асосчиси ҳисобланади. 1156 й. чамаси Боровицк тепалигида, Неглинная да-рёсининг Москва дарёсига қуйилиш жойида дастлабки қўрғонча ўрнида ке-йинроқ Кремль номини олган ёғоч-тупроқдан истеҳком қурилган (қ. Кремль). Владимир-Суздаль Русининг чекка шаҳри ҳисобланган. М. Черниговдан Киевга борадиган йўллар чорраҳасида шаклланган. 1237 й.да, мўғуллар босқини даврида, Ботухон қўшинларининг бостириб кириши натижасида М. вайрон қилинди, лекин, тез орада қайта тикланиб кичикроқ удел князлигининг маркази бўлди. Князь Юрий Данилович (1303—25 й.ларда бошқарган) князликка ёрлиқ олган биринчи Москва князи бўлди. 14—15-а.ларда М. рус ерларини бирлаштириш, мўғуллар зулмидан озод бўлишга қаратилган курашнинг ташкилотчиси, марказига айланди. М. атрофида рус ерларининг астойдил бирлаштиришни бошлаган князь И. Д. Калитанинг (1325—40) фаолияти катта аҳамиятга эга бўлди. Тахм. 1326 й.да М.га Владимир ш.дан Русь право-слав черкови митрополитларининг қароргоҳи кўчирилди. КнязьД. И.Донской (1359—89) даврида М. мўғуллар зулмига қарши кураш марказига айланди. 1380 й.да Куликово майдонида мўғуллар қўшинини мағлубиятга учратган умумрус қўшини М.да шаклланди. 15-а. охирида улуғ князь Иван III Васильевич (1462—1505) даврида М. ягона Русь давлатининг пойтахти бўлди. 15-а. охири — 16-а. бошларида Кремлни қайта қурилиши, унинг ҳудудида Москва давлатининг бош соборлари — Успение, Архангельский ва Благовешчение қад кўтарди. 1547 й.да улуғ князь Иван IV Грозний (1533—84) подшо унвонини қабул қилди. Романовлар сулоласининг биринчи подшолари Михаил Фёдорович ва Алексей Михайловичларнинг ҳукмронлиги даври — нотинч йилларда ёқиб ташланган М. янгидан қурилди. 1687 й.да Славян-грек лотин академияси очилди. 1708 й.да шаҳар М. губернясининг маркази бўлди.

    Россия пойтахтининг Санкт-Петербургга кўчирилиши (1712) б-н Москва биринчи пойтахт, муҳим сиёсий, иқтисодий ва маданий марказ сифатидаги аҳамиятини саклаб қолди. М.да императорларга тож кийгизиш маросимлари ўтказиб келинган. 1703 й.дан бошлаб подшо Петр I нинг ташаббуси б-н «Ведомости» биринчи рус босма газ. нашр қилина бошланди. 17-а. охиридан шаҳарнинг ўзини ўзи бошқариш тизими шаклланди. Изчилликб-н шаҳар бо-шқаруви органи сифатида Бурмистр палатаси, Ратуша, Магистрат, 1785 й.дан — Умумий ва Олти овозли Дума, ке-йинроқ (1870 й.да) шаҳар Думаси тузилди, 1812 й.даги уруш даврида Москва сент.-окт. ойларида Наполеон I нинг француз қўшинлари қўлида эди. Катта ёнғин шаҳар биноларининг 2/3 қисмини йўқ қилди. Французлар М.ни ташлаб чиқиб кетдилар. Саноат ва т.й. қурилишининг ривожланиши б-н М. Россиянинг иқтисодий ва транспорт марказларидан бирига айланди. 1917 й. ноябрда шаҳарда большевиклар хркимияти ўрнатилди. 1918 й. 12 мартда пойтахт яна М.га кўчирилди. СССР ташкил қилингандан кейин (1922 й. 30 дек. да) М. унинг пойтахти бўлди. 1929 й.дан М. — Москва вилояти маркази. 1935 й.да М.ни биринчи Бош плани қабул қилинди. Ўша йили М.да метрополитен ишга туширилди. 1941 й. дек.да немис қўшинлари М. остоналарига етиб келди ва шаҳарни бомбардимон қила бошлади. Ке-йинроқ немислар чекинишга мажбур бўлди. 1945 й. 24 июнда М.да Ғалаба Паради бўлиб ўтди. 1965 й. 8 майда М.га қахрамон шаҳар унвони берилди. 1950-й. лар ўрталаридан шахарда кенг миқёсда уй-жой ва маданий қурилиш авж олди. 1980 й.да М.да 22-олимпиада ўйини бўлиб ўтди. СССР қулагач, М. (1991 й. 25 дек.дан) — РФ пойтахти.

    М.да авиация, ракета-космик, радиоэлектроника, приборсозлик сано-атларининг етакчи корхоналари жойлашган. Шунингдек, машинасозликнинг муҳим тармоқларидан станок-ас-бобсозлик (М.да Россия металл кесувчи станокларнинг 9,3% ҳамда асбоблар, темирчиликпресс ускуналари, саноат роботлари, автомат ва ярим автомат линиялар ва б.), турли электроника, автомобилсозлик (6,8% Россия юк автомобиллари ва 6,3% енгил автомобиллар) саноати ривожланган. Совиткич, компрессор ва кўтаргич (Россия лифтларининг 64%) ускуналар, подшипник, соатлар ва б. ишлаб чиқарилади, кимё саноати (шу жумладан, автомобиль шиналари, техник резина маҳсулотлари, бўёклар, маиший кимё моллари), нефтни қайта ишлаш з-длари мавжуд. Кора металлургия корхоналарида сифатли пўлатдан турли хил маҳсулотлар, қувурлар, металл буюмлар ишлаб чиқарилади. М. — енгил, асосан, тўқимачилик (Россия ип газлама и.ч.нинг 5,9%, ипакнинг 9,4%, ҳамда жун газламалар) ва тикувчилик саноатининг анъанавий маркази. Полиграфия, озиқ-овқат (Россия қандолатпазлик маҳсулотларининг 22% ҳамда кўпгина тамаки маҳсулотлар) саноатлари бор. АМО «ЗИЛ», АЗЛК автомобиль з-ди, «Москва подшипники» ва авиация корхонаси ишлаб турибди. Шаҳардан турли йўналишларда т.й. линияси кетган. Ҳар куни М.нинг 9 та т. й. вокзали орқали 2 млн. га яқин йўловчи келиб-кетади. М.да 3 йирик даре порти (Ғарбий, Шим. ва Жан.) бор. М. 13 автойўл орқали Россиянинг йирик шаҳарлари, узоқ ва яқин хориж давлатлари б-н боғланган. М. мамлакат ҳаво йўлларининг энг йирик тугунидир (Шереметьево, Домодедово, Внуково, Биково аэропортлари). М.да Россиянинг тўнғич ва энг катта масофага чўзилган (1999 й. да 160 станция) метрополитени мавжуд. Пойтахтда Россия ФА, Россия тиббиёт фанлари академияси, Россия қ. х. академияси, Россия таълим академияси, Россия бадиий академияси ва б. фаолият кўрсатади. 1000 дан зиёд и.т. институти ва конструкторлик бюролари ишлаб турибди. 80 дан зиёд олий ўқув юрти, шу жумладан, 13 ун-т мавжуд. Шаҳарда 140 дан зиёд профессионал театр бор, шулардан: Катта театр, К. С. Станиславский ва В. И. Немирович-Данченко номидаги, Оперетта театрлари; драматик театрлар — Кичик театр, М. Горький номидаги Москва бадиий академик те-атри, Евгений Вахтангов номидаги, В. Маяковский, Моссовет, М. Н. Ермолова номидаги, Россия Армияси Марказий театри, Таганкадаги, Кичик Бронний, Сатира, «Современник», А. И. Райкин номидаги «Сатирикон», С. В. Образцов номидаги Марказий қўғир-чоқ театри ва б. 2 цирк, консерватория, П. И. Чайковскийнинг концерт зали ва б. бор. М.да «Мосфильм» кино-концерни ва б. киностудиялар жойлашган. М. мамлакат теле- ва радиоэшиттириш тизимининг маркази, бу ерда машҳур Останкино телеминораси мавжуд.

    М.да 70 дан зиёд музей бор. Улар орасида А. С. Пушкин номидаги тасвирий санъат музейи, Тарихий музей, Политехника музейи, Кремлнинг Қурол-аслақа палатаси, А. В. Шчусев номидаги меъморлик музейи, Москва тарихи музейи, А. А. Бахрушин номидаги Театр музейи, Адабиёт музейи, В. М. Васнецов уй-музейи, М. Горький, М. Ю. Лермонтов, А. Н. Островский, А. С. Пушкин, Л. Н. Толстой, М. И. Цветаева, А. П. Чехов, Ф. И. Шаляпин музейлари ва б. мавжуд.

    М.нинг эски қисми радиалҳалқа щаклидаги тузилишга эга. М.нинг тарихий маркази — Москва Кремли ансамблидир, унинг ёнида Кизил майдон, Василий Блаженний ибодатхонаси жойлашган. Сакланиб қолган едгорликлар орасида — Коломенскоедаги Вознесение черкови, монастирлар меъморий мажмуаси (Андроников, Донской, Свято-Данилов, Новодевичьий, Симонов ва б.), қўрғонлар ансамбллари (Кусково, Останкино, Кузьминки, Царицино ва б.), 17-а. черков ва айрим бинолари, 18-а. — 19-а. ларнинг 1-ярмидаги классицизм услубидаги турар жой ва жамоат бинолари — Пашков уйи (ҳоз. Россия давлат кутубхонаси биноси), Олий Мажлис биноси, М. университетининг эски биноси, Катта театр бор. 1920—70 й.ларда М. маркази ва йирик магистраллар қайта тикланди (бу жараён давомида кўпгина нодир тарихий ва меъмории едгорликлар бузиб ташланди). 50-й.лар ўрталаридан замонавий лойиха бўйича катта шаҳар р-нлари қурилди, янги микрорайон ва йирик жамоат иншоотлари, баланд бинолар (шу жумладан, Воробьев те-палигидаги ун-т), Лужникидаги Марказий стадион мажмуаси, Кремлдаги съездлар саройи, Янги Арбат ансамбли, олимпия объектлари барпо қилинди. 1990-й.лар бошларидан кўпгина меъмории ва тарихий едгорликлар (шу жумладан, Исо пайғамбар ибодатхонаси) таъмирланмоқда. Поклонная тепалигидаги Зафар боғи мемориал мажмуаси ва Манеж майдонидаги савдо мажмуаси қурилди, Лужникидаги Марказий стадион таъмирланди, шаҳар ва унинг атрофи транспорт инфраструктурам яхшиланди. Москва атрофида РФ даги энг йирик шақар агломера-цияси вужудга келди. 2001 й.да М.даги Добрининск майдонида Алишер Навоийга ҳайкал ўрнатилди (ҳайкалтарош Ж. Миртожиев).

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.