Muçal

Muçal MUÇAL, muçal yil hisobi — Şarqiy va Markaziy Osiyoda keng tarqalgan yil hisobi. M. asosida miloddan 2000 yillar oldin kiritilgan xitoylarning siklik kalendari yotadi. 60 yillik sikl b-n yilning nomlari qaytariladigan bu taqvim aslida Quyoş — Oy kalendari (q. Kalendar) bölib, u Oyning Yer atrofida aylaniş davriga (bu davr sinodik oy deyilib, 29,53 sutkaga teng) va tropik yilga (365,2422 sutka) tayanadi. Yilning uzunligi oddiy yillarda 12 oylik bölib, 354 kunga, kabisa yillarda esa 13 oylik bölib, 384 kunga teng. 60 yillik siklda kaysi yil 12 oylik, qaysisi 13 oylik (embolismik) bölib keliş tartibi ma'lum Oy fazasi (mas, yangi oy) yilning anik, bir sanasiga töğri keliş davriga (bu davr 19 yilga teng bölib, uning ixtiroçisi şarafiga Meton davri yoki sikli deyiladi) köra aniqlanadi. 19 yillik siklning 2-, 5-, 7-, 10-, 13-, 15- va 18-y. larida 13-oy qöşilib, qolganlari oddiy — 12 oydan iborat böladi. 20-a.da uşbu kalendarning 19-yillik sikllari boşi 1924, 1943, 1962, 1981, 2000 yillarga töğri keldi. Qad. Xitoy kalendarida 60 yillik siklning kelib çiqiş tarixi quyidagiça. Kds. da Olam 5 ta — suv, olov, tuproq, metall va yoğoç kabi unsurlardan taşkil topgan hamda ular ijobiy va salbiy xususiyatlarni mujassamlantirgan, deb qaralar edi. Bu 5 unsur özining 2 xususiyati b-n «Osmon şoxobçasi» belgilari (szya, i, bin, din, u, szi, gen, sin, jen, guy) orqali ifodalangan. 60 yillik siklning paydo bölişida ana şu 5 unsur uni taşkil etuvçi köpaytiruvçilardan biri bölib, ikkinçisi — 12 esa osmonning eng yoruğ «yul-duz»laridan bölgan Yupiter (Muştariy^ning yillarida ifodalangan davridan olingan.

Yupiterning 12 yillik harakat yöli 30° dan qilib 12 bölakka bölingan (30°x 12=360°) va xar bir bölagiga «yer şoxobçasi» deb ataluvçi 12 oyning belgilari (szi, çou, in, mao, çen, si, u, vey, şen, yu, syuy, xay) qöyib çiqilgan. Keyinçalik milod boşlarida bu belgilarga uşbu hayvonlarning nomlari qöşib qöyilgan: kalamuş, sigir, yölbars, quyon, ajdaho, ilon, ot, qöy, maymun, tovuq, it, çöçqa. Bular Quyoşning yillik körinma xarakati yölida joylaşgan (zodiak soxa deb yuritiluvçi sohada) uşbu yulduz turkumlari egallagan hududlarga mos keladi: Hamal, Savr, Javzo, Saraton, Asad, Sumbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiy, Dale va Xut. Oqibatda qad. xitoyliklar «osmon şoxobçasi» va «yer şoxobçasi» belgilaridan taşkil bölgan va 60 (12x5) yilni öz içiga olgan siklik jadvaltaqvimni tuzganlar. Mazkur taqvimda ma'lum yil — «osmon şoxobçasi»ning vertikal ustuni va «yer şoxobçasi»ning gorizontal yöli kesişgan katakda joylaşib, qöşma — «quyon-olov», «maymun-metall» yoxud «otsuv» kabi nomlar b-n ataladigan bölgan va aynan şu nomlarga mos ravişda, 60 yildan sönggina qaytarilgan. 60-yillik siklga ega bölgan bu taqvim hoz. kunda Xitoy, Yaponiya, Koreya, Vyetnam va Mongoliyada qöllanadi. Xitoy va Koreyada «osmon şoxobçasi»ni taşkil etgan unsurlar ikkilamçi — ijobiy va salbiy (ba'zan ikki jins — er va ayol) xususiyatlariga köra ikkiga bölingani holda, Yaponiyada ular yoş xususiyatlariga köra — katta va kiçik nom b-n, Mongoliyada esa 5 unsur faqat ranglar b-n kök (ba'zan yaşil), kizil, sariq, oq va qora deb qöllaniladi (jadvalga q.).

Qad. yozma manbalarda körsatilişiça, M.ni dastlab Yunon-Baqtriya pod-şoligi davrida (mil. av. 250— 140-

yoxud 130y.) köçmançi çorvador xalqlar yaratgan, söngra Möğuliston, Xitoy, Yaponiya, Hindiston, Misr, Iroq, Eron, Afğoniston, Örta Osiyo mamlakatlari va b. mamlakatlarga Tarkalgan. Bu hisobning vatani Xitoy va Misr degan ma'lumotlar xam bor. Kişilarning tuğilgan yillarini hayvonlar nomi b-n ataş odati ayrim xayvonlarga siğiniş asosida kelib çiqqan: 12 yillik hisobga kiritilgan hayvonlar «xosiyatli» va «muqaddas» hisoblangan. Qaysi mamlakatda qanday hayvonga köproq siğinilsa, şu hayvon mazkur yillik hisobga kiritilgan. Mac, Xitoyda baliq örniga afsonaviy ajdaho, Afrikadagi ba'zi xal-qlar orasida baliq örniga timsoh, Misrda siçqon örniga muşuk, ot örniga eşak va h.k. qöllangan. Örta Osiyo mamlakatlari, Möğuliston, Xitoy va b. mamlakatlarning xalqlari orasida turli buyumlarni M. yil hisobiga kiritilgan hayvonlarning tasviri b-n bezaş odat bölgan. Oltin va kumuşdan ilon şaklida işlangan bilaguzuklar, baliq va b. hayvonlarning tasviri öyib işlangan mis tovoklar bunga misol böladi. Qad. rivoyatlarga köra, M. yil hisobidagi har bir yilda muayyan voqeaqodisalar sodir bölar emiş. Mas, «ilon yili»da qurğoqçilik, qimmatçilik bölar, qiş sovuq kelar, «tönğiz yili»da esa yoğingarçilik köp, narxnavo arzon bölar emiş. Tuğilgan bolaningtaqdiri, fe'l-atvori ham göyo uning qaysi yilda tuğilganligiga boğliq ekan (xususan, «quyon yili»da tuğilgan öğil bola yaxşi kişi bölib yetişib, foydali işlar qiladi, uzoq, badavlat xayot keçiradi va h.k.).