Mutatsion nazariya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 876-b. — ziyouz.com
Mutatsion nazariya - nasldannaslga beriladigan uzilişli (diskret) özgaruvçanlikni tan oluvçi nazariya. Gollandiyalik botanik X. De Friz tomonidan işlab çiqilgan (1901—03). M.n.ning asosiy xossalari: mutatsiya oraliq formalarsiz tösatdan paydo böladi; formalar butunlay konstant, ya'ni barqaror; mutatsiyalar si-fat özgarişlar bölib, uzluksiz qatorlar hosil qilmasligi va örtaça tip (moda) atrofida guruxlanmasligi b-n irsiylanmaydigan özgarişlar (fluktatsiyalar)dan farq qiladi; mutatsiyalar turli yönalişda sodir böladi, ular foydali va zararli bölişi; aynan bir mutatsiyaning özi qayta takrorlanişi mumkin. De Friz M.n.ni tabiiy tanlaniş nazariyasiga qarşi qöyib, mutatsiyalar tufayli tabiiy tanlanişning iştirokisiz birdaniga yangi turlar paydo böladi, degan notöğri xulosaga kelgan. Haqiqatda esa mutatsion özgaruvçanlik kombinativ özgaruvçanlik b-n bir qatorda evolyutsion jara-yonda yangi turlarning şakllanişiga olib keladigan tabiiy tanlaniş uçun material beradi. Keyinçalik De Frizning xatosi u eksperiment ötkazgan enotera (Oenothera Iamarkina) ösimligining murakkab poligeterozigota (q. Geterozigota) ekanligi, De Friz mutatsiya sifatida qabul qilgan özgarişlar esa ana şu geterozigotanng ajralişi b-n boğliqligi aniqlandi. Şunday bölsada, keyinçalik mutatsion özgaruvçanlikning mavjudligi köplab tadqiqotçilar tomonidan tasdiqlandi va M.n.ning asosiy ğoyalari yanada rivojlanib, tajribalarda öz isbotini topdi (q. Mutatsiya).
Q.: Geterozigota, Mutatsiya, Mutatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МУТАЦИОН НАЗАРИЯ - наслданнаслга бериладиган узилишли (дискрет) ўзгарувчанликни тан олувчи назария. Голландиялик ботаник X. Де Фриз томонидан ишлаб чиқилган (1901—03). М.н.нинг асосий хоссалари: мутация оралиқ формаларсиз тўсатдан пайдо бўлади; формалар бутунлай констант, яъни барқарор; мутациялар си-фат ўзгаришлар бўлиб, узлуксиз қаторлар ҳосил қилмаслиги ва ўртача тип (мода) атрофида гурухланмаслиги б-н ирсийланмайдиган ўзгаришлар (флуктациялар)дан фарқ қилади; мутациялар турли йўналишда содир бўлади, улар фойдали ва зарарли бўлиши; айнан бир мутациянинг ўзи қайта такрорланиши мумкин. Де Фриз М.н.ни табиий танланиш назариясига қарши қўйиб, мутациялар туфайли табиий танланишнинг иштирокисиз бирданига янги турлар пайдо бўлади, деган нотўғри хулосага келган. Ҳақиқатда эса мутацион ўзгарувчанлик комбинатив ўзгарувчанлик б-н бир қаторда эволюцион жара-ёнда янги турларнинг шаклланишига олиб келадиган табиий танланиш учун материал беради. Кейинчалик Де Фризнинг хатоси у эксперимент ўтказган энотера (Oenothera Iamarkina) ўсимлигининг мураккаб полигетерозигота (қ. Гетерозигота) эканлиги, Де Фриз мутация сифатида қабул қилган ўзгаришлар эса ана шу гетерозиготаннг ажралиши б-н боғлиқлиги аниқланди. Шундай бўлсада, кейинчалик мутацион ўзгарувчанликнинг мавжудлиги кўплаб тадқиқотчилар томонидан тасдиқланди ва М.н.нинг асосий ғоялари янада ривожланиб, тажрибаларда ўз исботини топди (қ. Мутация).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.