Neftni qayta işlaş sanoati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 185-b. — ziyouz.com
Neftni qayta işlaş sanoati — oğir sanoat tarmoği, neftni kayta işlaş hamda neft mahsulotlari i.ç.ni qamraydi. Neftdan turli mahsulotlar oliş qadimdan ma'lum bölsada neft konlarini qidiriş, undan sanoat usulida qimmatbaho mahsulotlar oliş 19-a.ning 1-yarmida paydo böldi. Özbekistonda N.q.i.s.ning tönğiç korxonasi Van-novsk (hoz. Oltiariq) neft z-di 1904 y.da işga tuşirilgan.
2-jahon uruşidan keyingi yillarda Özbekistonda yangi neft konlari oçilişi b-n N.q.i.s. jadal sur'atlar b-n rivojlandi, texnika darajasi va i.ç. kölami ösdi. 1959 y.da Farğona neftni qayta işlaş zavodining 1nav-bati işga tuşirildi. Kökdumaloq neft-gaz koni oçilganidan keyin Fransiyaning TEKNEP firmasi b-n hamkorlikda Buxoro viloyatining Qo-rovulbozor tumanida Buxoro neftni qayta işlaş zavodi 1996 y.da qurib bitkazildi. 1997 y.da yuqori sifatli surkov moylari i.ç. ga ixtisoslaşgan Özbekiston—AQŞ «Öz-Teksako» qöşma korxonasi taşkil etildi. 2000 y.da Farğona neftni qayta işlaş z-di töliq ta'mirlandi. Mazkur z-d surkov moylari va yonilği i.ç.ga ixtisoslaşgan, i.ç. böyiça 30 dan ortiq tex-nologik qurilmaga ega, Oltiariq neft z-di esa yonilği yönalişida.
Neftni qayta işlaş z-dlarida yuqori oktanli benzin (şu jumladan, B-92 aviabenzini), dizel yonilğisi, koks, parafin, motor moylariga qöşilmalar, yengil avtomaşinalar uçun motor va surkov moylari (kompressor, turbina, ur-çuq moylari), kerosin, bitum, mazut kabi 50 turdan ortiq neft maxsulotlari işlab çiqariladi. Yangi mahsulot turlari i.ç.ni özlaştiriş dasturiga muvofiq yangi texnologiyalar özlaşti-rilmoqda. Keyingi yillarda mamlakatimizda neft (gaz kondensata b-n bir-ga) kazib oliş hajmi keskin oşirildi. N.q.i.s. AQŞ, Yaponiya, Germaniya, Italiya va Buyuk Britaniyada, ayniqsa, rivojlangan (yana q. Yoqilği sanoati, Neft sanoati).
Abdurahim Ortiqov.
Q.: Neft sanoati, Yoqilği sanoati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕФТНИ ҚАЙТА ИШЛАШ САНОАТИ — оғир саноат тармоғи, нефтни кайта ишлаш ҳамда нефть маҳсулотлари и.ч.ни қамрайди. Нефтдан турли маҳсулотлар олиш қадимдан маълум бўлсада нефть конларини қидириш, ундан саноат усулида қимматбаҳо маҳсулотлар олиш 19-а.нинг 1-ярмида пайдо бўлди. Ўзбекистонда Н.қ.и.с.нинг тўнғич корхонаси Ван-новск (ҳоз. Олтиариқ) нефть з-ди 1904 й.да ишга туширилган.
2-жаҳон урушидан кейинги йилларда Ўзбекистонда янги нефть конлари очилиши б-н Н.қ.и.с. жадал суръатлар б-н ривожланди, техника даражаси ва и.ч. кўлами ўсди. 1959 й.да Фарғона нефтни қайта ишлаш заводининг 1нав-бати ишга туширилди. Кўкдумалоқ нефть-газ кони очилганидан кейин Франциянинг ТЕКНЕП фирмаси б-н ҳамкорликда Бухоро вилоятининг Қо-ровулбозор туманида Бухоро нефтни қайта ишлаш заводи 1996 й.да қуриб битказилди. 1997 й.да юқори сифатли сурков мойлари и.ч. га ихтисослашган Ўзбекистон—АҚШ «Ўз-Тексако» қўшма корхонаси ташкил этилди. 2000 й.да Фарғона нефтни қайта ишлаш з-ди тўлиқ таъмирланди. Мазкур з-д сурков мойлари ва ёнилғи и.ч.га ихтисослашган, и.ч. бўйича 30 дан ортиқ тех-нологик қурилмага эга, Олтиариқ нефть з-ди эса ёнилғи йўналишида.
Нефтни қайта ишлаш з-дларида юқори октанли бензин (шу жумладан, Б-92 авиабензини), дизель ёнилғиси, кокс, парафин, мотор мойларига қўшилмалар, енгил автомашиналар учун мотор ва сурков мойлари (компрессор, турбина, ур-чуқ мойлари), керосин, битум, мазут каби 50 турдан ортиқ нефть махсулотлари ишлаб чиқарилади. Янги маҳсулот турлари и.ч.ни ўзлаштириш дастурига мувофиқ янги технологиялар ўзлашти-рилмоқда. Кейинги йилларда мамлакатимизда нефть (газ конденсата б-н бир-га) казиб олиш ҳажми кескин оширилди. Н.қ.и.с. АҚШ, Япония, Германия, Италия ва Буюк Британияда, айниқса, ривожланган (яна қ. Ёқилғи саноати, Нефть саноати).
Абдураҳим Ортиқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.