Neyrofiziologiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–139-b. — ziyouz.com
Neyrofiziologiya - fiziologiyaning bir bölimi. Nerv sistemasi reflektor prinsipda işlaşi haqidagi tasavvur 17-a.da fransuz fiziologi R. Dekart, 18-a.da çex fiziologi Y. Proxaska tomonidan ilgari surilgan. Biroq N. fan sifatida 19-a.ning 1-yar-midan, nerv sistemasi tajriba usullari b-n örganila boşlangandan söng şakllandi. 19-a. boşlarida Şotlandiya anatomi va fiziologi Ç. Bell (1811) hamda fransuz fiziologi F. Majandi (1822) bir-biridan bexabar orka miyaning orqa ildizi kesilgandan söng sezgi, oldingisi kesilgandan keyin harakat yöqolişini anikladi. Şundan söng u yoki bu funksiya nerv sistemasining kayerida joylaşganligini aniklaş uçun miyaning turli tuzilmalarini kesiş, keyinçalik ularga sun'iy yöl b-n ta'sir etiş usulidan keng foydalanildi. I. M. Seçenov (1863) tomonidan markaziy tormozlaniş, ya'ni nerv sistemasining ma'lum mar-kazi ta'sirlanişidan uning faol qolati — qözğalişini emas, balki sönişini vujudga keltiradigan hodi-saning kaşf etilişi N. rivojida muhim bosqiç böldi. Markaziy nerv sistemasi funksiyasini örganişda N. Ye. Vvedenskiy, V. M. Bexterev, ingliz fiziologi Ç. Şerrington va b.ning hissasi katta. Yurak-tomir faoliyati va nafasni boşkarişda boş miya so-pining rolini rus olimlari F. V. Ovsyannikov, N. A. Mislavskiy, şuningdek, fransuz fiziologi P. Flurans, miyaça rolini Italiya olimi L. Lyuçiani anik/tgan. Boş miya yarim şarlari pöstloği funksiyasini eks-perimental tekşirişni I. P. Pavlov boşlab berdi, şu b-n birga pöstloqda sodir böladigan nerv jarayonlarini obyektiv qayd qiliş imkoniyatlarini körsatdi (q. Oliy nerv faoliyati). Rus fiziologi A. A. Uxtomskiy N.ga dominanta prinsipi haqidagi tuşunçani kiritdi. Bioelektr potensiallarini qayd qiliş metodining kaşf etilişi va işlab çiqilişi tufayli N.da nerv hujayralari faoliyatini va qözğaliş hamda tormozlaniş tabiatini örganiş masalalari ilgari su-rildi.
Hoz. N. oldida nerv sistemasining integrativ faoliyatini örganiş masalalari turibdi. Bu nerv sistemasini kesiş va turli qismlarini olib taşlaş, uning elektr potensiallarini içki va sirtqi elektrodlar yordamida sinaş, nerv strukturasiga elektr va t-ra ta'sir ettiriş va b. metodlarga asoslangan. Miya sopi retikulyar for-matsiyasining aktivlaştiruvçi hamda tormozlovçi ta'sirini kaşf etiş va batafsil aniklaş, somatik va visse-ral funksiyalarni birlaştirib turadigan oliy markazlardan biri bölgan miya limbik sistemasining tavsif etilişi, nerv hamda endokrin
sistemaning boşkariliş mexanizmi gipotalamusaapşmni aniklaş va b. kaşfiyotlar N.ning yutuklaridandir. Nerv sistemasi faoliyatining hujayra mexanizmini mufassal örganişda mikroelektrod texnika xdmda elektron mikroskopiya yaxşi natija bermoqda. Mikroelektrodlarni neyron içiga kiritib, turli tipdagi neyronlarda qözğaliş va tormozlaniş qanday paydo bölişi, bu jarayonlarning hujayra içidagi mexanizmi qay tarz-daligi, bir hujayra aktivligi boş-qasiga qanday ötişi töğrisida ma'lumotlar olingan. Nerv sistemasi us-tida olib boriladigan eksperimentlar asosida ba'zi neyron va nerv turlarining modelini yasaş rivojlanmoqda. Zamonaviy N. neyrokiber-netika, neyrokimyo, neyrobionika (q. Bionika) kabi fanlar b-n çambarças boğlangan.
Ad.: Babskiy Ye. B. va b., Odam fiziologiyasi, T., 1972; Majidov N. M., Troşin V. D., Profilaktiçeskaya nevrologiya, 1-4 t., T., 1995-98.
Q.: Bionika, Oliy nerv faoliyati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕЙРОФИЗИОЛОГИЯ - физиологиянинг бир бўлими. Нерв системаси рефлектор принципда ишлаши ҳақидаги тасаввур 17-а.да француз физиологи Р. Декарт, 18-а.да чех физиологи Й. Прохаска томонидан илгари сурилган. Бироқ Н. фан сифатида 19-а.нинг 1-яр-мидан, нерв системаси тажриба усуллари б-н ўрганила бошлангандан сўнг шаклланди. 19-а. бошларида Шотландия анатоми ва физиологи Ч. Белл (1811) ҳамда француз физиологи Ф. Мажанди (1822) бир-биридан бехабар орка миянинг орқа илдизи кесилгандан сўнг сезги, олдингиси кесилгандан кейин ҳаракат йўқолишини аниклади. Шундан сўнг у ёки бу функция нерв системасининг каерида жойлашганлигини аниклаш учун миянинг турли тузилмаларини кесиш, кейинчалик уларга сунъий йўл б-н таъсир этиш усулидан кенг фойдаланилди. И. М. Сеченов (1863) томонидан марказий тормозланиш, яъни нерв системасининг маълум мар-кази таъсирланишидан унинг фаол қолати — қўзғалишини эмас, балки сўнишини вужудга келтирадиган ҳоди-санинг кашф этилиши Н. ривожида муҳим босқич бўлди. Марказий нерв системаси функциясини ўрганишда Н. Е. Введенский, В. М. Бехтерев, инглиз физиологи Ч. Шеррингтон ва б.нинг ҳиссаси катта. Юрак-томир фаолияти ва нафасни бошкаришда бош мия со-пининг ролини рус олимлари Ф. В. Овсянников, Н. А. Миславский, шунингдек, француз физиологи П. Флуранс, мияча ролини Италия олими Л. Лючиани аник/тган. Бош мия ярим шарлари пўстлоғи функциясини экс-периментал текширишни И. П. Павлов бошлаб берди, шу б-н бирга пўстлоқда содир бўладиган нерв жараёнларини объектив қайд қилиш имкониятларини кўрсатди (қ. Олий нерв фаолияти). Рус физиологи А. А. Ухтомский Н.га доминанта принципи ҳақидаги тушунчани киритди. Биоэлектр потенциалларини қайд қилиш методининг кашф этилиши ва ишлаб чиқилиши туфайли Н.да нерв ҳужайралари фаолиятини ва қўзғалиш ҳамда тормозланиш табиатини ўрганиш масалалари илгари су-рилди.
Ҳоз. Н. олдида нерв системасининг интегратив фаолиятини ўрганиш масалалари турибди. Бу нерв системасини кесиш ва турли қисмларини олиб ташлаш, унинг электр потенциалларини ички ва сиртқи электродлар ёрдамида синаш, нерв структурасига электр ва т-ра таъсир эттириш ва б. методларга асосланган. Мия сопи ретикуляр фор-мациясининг активлаштирувчи ҳамда тормозловчи таъсирини кашф этиш ва батафсил аниклаш, соматик ва висце-раль функцияларни бирлаштириб турадиган олий марказлардан бири бўлган мия лимбик системасининг тавсиф этилиши, нерв ҳамда эндокрин
системанинг бошкарилиш механизми гипоталамусаапшмни аниклаш ва б. кашфиётлар Н.нинг ютукларидандир. Нерв системаси фаолиятининг ҳужайра механизмини муфассал ўрганишда микроэлектрод техника хдмда электрон микроскопия яхши натижа бермоқда. Микроэлектродларни нейрон ичига киритиб, турли типдаги нейронларда қўзғалиш ва тормозланиш қандай пайдо бўлиши, бу жараёнларнинг ҳужайра ичидаги механизми қай тарз-далиги, бир ҳужайра активлиги бош-қасига қандай ўтиши тўғрисида маълумотлар олинган. Нерв системаси ус-тида олиб бориладиган экспериментлар асосида баъзи нейрон ва нерв турларининг моделини ясаш ривожланмоқда. Замонавий Н. нейрокибер-нетика, нейрокимё, нейробионика (қ. Бионика) каби фанлар б-н чамбарчас боғланган.
Ад.: Бабский Е. Б. ва б., Одам физиологияси, Т., 1972; Мажидов Н. М., Трошин В. Д., Профилактическая неврология, 1-4 т., Т., 1995-98.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.