Oliy ta'lim
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116–117-b. — ziyouz.com
Oliy ta'lim — turli oliy maktablarda yuqori, oliy malakali muta-xassislartayyorlaş. O.t. oliy öquv yurtlari tomonidan xalq xöjaligi, fan va madaniyatning turli sohalari böyiça oliy malakali mutaxassis bölişni istagan va tegişli talablarni bajargan örta maxsus yoki kasb-hunar ta'li-mini olgan kişilarga ilmiy-nazariy bilim beriş hamda muayyan könikmalar şakllantiriş yöli b-n amalga oşiriladi.
O.t. jarayonida talabaga oliy ma'lumot beriladi. Oliy ma'lumot tuşunçasi muayyan ixtisoslik böyiça mutaxassis oldida turgan nazariy va amaliy muammolarni mustaqil hal qiliş imkonini beradigan darajadagi bilim va malakalar yiğindisini anglatadi.
O.t. uzoq tarixga ega bölib, u dastlab Qad. Şarq mamlakatlarida paydo bölgan. Misr, Bobil, Xitoy singari mamlakatlarda mil.dan bir neça ming yillar burun O.t. tizimi dunyoga kelgan. Oliy bosqiçdagi maktablarda talabalar olimlarning tabiat va jamiyatning rivojlaniş qonuniyatlari, davlatni boşqariş yöllari haqidagi asarlarini örganar edilar. Platon (mil. av. 428— 348 y.), Aristotel (mil. av. 384—322 y.) singari mutafakkirlar xar bir şaxening jismoniy va akliy imkoniyatlari 3 bosqiçli ta'limda töla namoyon bölişini asosla-ganlar. Şuning uçun ham Yunoniston va Qad. Rimda ozod kişilar hamda asl-zodalarning farzandlari uçun ta'limning uçinçi — oliy bosqiçi zarurligi tan olingan. Antik O.t.da falsa-fa, filol., musiqa, notiklik, tibbiyot, mat. fanlarini örganişga alohida e'tibor qaratilgan.
Musulmon Şarqining köp mamla-katlaridagi kabi Turkistonda ham dastlabki O.t. madrasalarsa berilgan. Insoniyat tarixida musulmon Renes-sansi degan bosqiçning yuzaga kelişida madrasalar hal qiluvçi ahamiyat kasb etgan.
Ğarb mamlakatlarida 11 —12-a.larga kelib zamonaviy ma'nodagi O.t. tizimining dastlabki körinişlari vujudga kela boşladi. Uyğoniş davriyaa mat., mexanika, astronomiya, navigatsiya, tibbiyot kabi sohalardagi ulkan ilmiy kaşfiyotlar O.t.ning mazmuni çuqurlaşuvi hamda qamrovi kengayişiga sabab böldi. Fan, texnika, madaniyat va san'atning rivojlanişiga mutanosib ravişda O.t. ham taraqqiy etib bordi.
Özbekistonning mahalliy aholisiga hoz. tuşunçadagi O.t. Örta Osiyo jadidçilik xarakati asosçisi Munavvarqori rahbarligida 1918 y. 12 mayda Toşkentda taşkil etilgan Xalk, dorilfununida berila boşlangan. Şörolar davrida O.t. tarmoği bir qadar kengaygan bölsada, maqalliy aholidan oliy ma'lumotli kadrlar tayyorlaş us-tuvor mavqeda bölmagan.
Özbekiston mustaqillikka erişgandan keyin O.t. tez sur'atlar b-n rivojlana boşladi. ÖzRning «Ta'lim töğrisida»gi qonuni (1997)ga muvofiq, O.t. örta maxsus yoki kasb-hunar ta'limi negiziga asoslanadi hamda ikki — bakalavriat va magistratura bosqiçiga ega. Kadrlar tayyorlaş milliy dasturini röyobga çiqarişning ma'lum davriga qadar O.t. ön bir yillik umumiy örta ta'lim negizida ham amalga oşiriladi. E'tiqod erkinligiga amal qili-nadigan ÖzRda dunyoviy oliy öquv yurtlari b-n birgalikda oliy dinipöquv yur-tlari ham bor. Özbekistonda O.t. davlat qaramoğidadir. Mamlakatda un-t O.t.i ustuvor maqomga ega. Bu tayyorlanayotgan mutaxassislarning jahon darajasida nazariy bilim va amaliy tayyorgarlik-ka ega böliş imkonini beradi.
O.t. rasmiy davlat hujjatlari asosida amalga oşiriladi. Bunda ta'limning davlat standartlari, öquv rejalari hal qiluvçi ahamiyat kasb etadi. Ularda örganilişi majburiy va ix-tiyoriy bölgan fanlar, ixtisoslik kurelari, ularning öqitiliş tartibi, mikdori, vaqti, nazariy va amaliy ta'lim örtasidagi nisbat, nazariy maşğulotlar, öquv va i.ç. amaliyotlari, reyting davri, ta'til, bakalavrlarning malakaviy bitiruv işlari, magistrlarning dissertatsiyalarni yoklaş muddati asosiy pedago-gik hujjat — öquv rejasida belgilab beriladi. Öquv rejasida örganiladigan fanlar gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy, matematik va tabiiy-ilmiy, umumkasbiy, ixtisoslik fanlari va ta'limning qöşimça turlari singari qismlarga bölinadi. Öquv rejasidagi fanlar majburiy, maxsus, tanlov va fakultativ körinişlarida olib borilişi közda tutilgan.
Talabalarga i.ç.dan ajralmagan holda oliy ma'lumot beriş ta'limning sirtqi şakli orqali amalga oşiriladi (q. Sirtqi ta'lim). ÖzRda O.t. tizimida bir qança ixtisoslik böyiça mutaxassislar tayyorlanadi. Kunduzgi O.t.da öqiş kurs tizimida olib boriladi: talaba barça öquv maş-ğulotlariga qatnaşişi majburiy. Sirtqi O.t.da ta'limning fan-kurs tizimi joriy etilgan. Bunga köra, talaba imtihon sessiyasidagina maşğu-lotlarga kelişga majbur. Sirtqi O.t.ning imtihon sessiyalari har bir öquv yurtining imkoniyatiga karab, bir yilda ikki martadan ortiq bölmagan yösinda taşkil etiladi. Sirtqi O.t. muddati kunduzgi öqişdagi tegişli mutaxassislikka Karaganda yarim yoki bir yil ortiq davom etadi (yana q. Oliy öquv yurtlari).
Krzoqboy Yöldoşev.
Q.: Oliy öquv yurtlari, Sirtqi ta'lim
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛИЙ ТАЪЛИМ — турли олий мактабларда юқори, олий малакали мута-хассислартайёрлаш. О.т. олий ўқув юртлари томонидан халқ хўжалиги, фан ва маданиятнинг турли соҳалари бўйича олий малакали мутахассис бўлишни истаган ва тегишли талабларни бажарган ўрта махсус ёки касб-ҳунар таъли-мини олган кишиларга илмий-назарий билим бериш ҳамда муайян кўникмалар шакллантириш йўли б-н амалга оширилади.
О.т. жараёнида талабага олий маълумот берилади. Олий маълумот тушунчаси муайян ихтисослик бўйича мутахассис олдида турган назарий ва амалий муаммоларни мустақил ҳал қилиш имконини берадиган даражадаги билим ва малакалар йиғиндисини англатади.
О.т. узоқ тарихга эга бўлиб, у дастлаб Қад. Шарқ мамлакатларида пайдо бўлган. Миср, Бобил, Хитой сингари мамлакатларда мил.дан бир неча минг йиллар бурун О.т. тизими дунёга келган. Олий босқичдаги мактабларда талабалар олимларнинг табиат ва жамиятнинг ривожланиш қонуниятлари, давлатни бошқариш йўллари ҳақидаги асарларини ўрганар эдилар. Платон (мил. ав. 428— 348 й.), Аристотель (мил. ав. 384—322 й.) сингари мутафаккирлар хар бир шахенинг жисмоний ва аклий имкониятлари 3 босқичли таълимда тўла намоён бўлишини асосла-ганлар. Шунинг учун ҳам Юнонистон ва Қад. Римда озод кишилар ҳамда асл-зодаларнинг фарзандлари учун таълимнинг учинчи — олий босқичи зарурлиги тан олинган. Антик О.т.да фалса-фа, филол., мусиқа, нотиклик, тиббиёт, мат. фанларини ўрганишга алоҳида эътибор қаратилган.
Мусулмон Шарқининг кўп мамла-катларидаги каби Туркистонда ҳам дастлабки О.т. мадрасаларца берилган. Инсоният тарихида мусулмон Ренес-санси деган босқичнинг юзага келишида мадрасалар ҳал қилувчи аҳамият касб этган.
Ғарб мамлакатларида 11 —12-а.ларга келиб замонавий маънодаги О.т. тизимининг дастлабки кўринишлари вужудга кела бошлади. Уйғониш даврияа мат., механика, астрономия, навигация, тиббиёт каби соҳалардаги улкан илмий кашфиётлар О.т.нинг мазмуни чуқурлашуви ҳамда қамрови кенгайишига сабаб бўлди. Фан, техника, маданият ва санъатнинг ривожланишига мутаносиб равишда О.т. ҳам тараққий этиб борди.
Ўзбекистоннинг маҳаллий аҳолисига ҳоз. тушунчадаги О.т. Ўрта Осиё жадидчилик харакати асосчиси Мунавварқори раҳбарлигида 1918 й. 12 майда Тошкентда ташкил этилган Халк, дорилфунунида берила бошланган. Шўролар даврида О.т. тармоғи бир қадар кенгайган бўлсада, мақаллий аҳолидан олий маълумотли кадрлар тайёрлаш ус-тувор мавқеда бўлмаган.
Ўзбекистон мустақилликка эришгандан кейин О.т. тез суръатлар б-н ривожлана бошлади. ЎзРнинг «Таълим тўғрисида»ги қонуни (1997)га мувофиқ, О.т. ўрта махсус ёки касб-ҳунар таълими негизига асосланади ҳамда икки — бакалавриат ва магистратура босқичига эга. Кадрлар тайёрлаш миллий дастурини рўёбга чиқаришнинг маълум даврига қадар О.т. ўн бир йиллик умумий ўрта таълим негизида ҳам амалга оширилади. Эътиқод эркинлигига амал қили-надиган ЎзРда дунёвий олий ўқув юртлари б-н биргаликда олий динипўқув юр-тлари ҳам бор. Ўзбекистонда О.т. давлат қарамоғидадир. Мамлакатда ун-т О.т.и устувор мақомга эга. Бу тайёрланаётган мутахассисларнинг жаҳон даражасида назарий билим ва амалий тайёргарлик-ка эга бўлиш имконини беради.
О.т. расмий давлат ҳужжатлари асосида амалга оширилади. Бунда таълимнинг давлат стандартлари, ўқув режалари ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Уларда ўрганилиши мажбурий ва их-тиёрий бўлган фанлар, ихтисослик курелари, уларнинг ўқитилиш тартиби, микдори, вақти, назарий ва амалий таълим ўртасидаги нисбат, назарий машғулотлар, ўқув ва и.ч. амалиётлари, рейтинг даври, таътил, бакалаврларнинг малакавий битирув ишлари, магистрларнинг диссертацияларни ёклаш муддати асосий педаго-гик ҳужжат — ўқув режасида белгилаб берилади. Ўқув режасида ўрганиладиган фанлар гуманитар ва ижтимоий-иқтисодий, математик ва табиий-илмий, умумкасбий, ихтисослик фанлари ва таълимнинг қўшимча турлари сингари қисмларга бўлинади. Ўқув режасидаги фанлар мажбурий, махсус, танлов ва факультатив кўринишларида олиб борилиши кўзда тутилган.
Талабаларга и.ч.дан ажралмаган ҳолда олий маълумот бериш таълимнинг сиртқи шакли орқали амалга оширилади (қ. Сиртқи таълим). ЎзРда О.т. тизимида бир қанча ихтисослик бўйича мутахассислар тайёрланади. Кундузги О.т.да ўқиш курс тизимида олиб борилади: талаба барча ўқув маш-ғулотларига қатнашиши мажбурий. Сиртқи О.т.да таълимнинг фан-курс тизими жорий этилган. Бунга кўра, талаба имтиҳон сессиясидагина машғу-лотларга келишга мажбур. Сиртқи О.т.нинг имтиҳон сессиялари ҳар бир ўқув юртининг имкониятига караб, бир йилда икки мартадан ортиқ бўлмаган йўсинда ташкил этилади. Сиртқи О.т. муддати кундузги ўқишдаги тегишли мутахассисликка Караганда ярим ёки бир йил ортиқ давом этади (яна қ. Олий ўқув юртлари).
Крзоқбой Йўлдошев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.