Ontologiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184–185-b. — ziyouz.com
Ontologiya (yun. ontos — borliq va ... logiya) — falsafa bölimi, borliq haqidagi ta'limot. Borliqning umumiy asoslari, prinsiplari, uning şakllari va qonuniyatlarini tekşiradi. «O.» terminini nemis faylasufi R. Goklenius fanga 1613 y. kiritgan, X. Volf (1679— 1754) öz dareligida qöllagan bölsada, dastlab yunon faylasuflari uning turli talqinlarini bayon etganlar. Ular O.ni haqiqiy borliqni nohaqiqiy mavjudlikdan ajratib oluvçi borliq haqidagi ta'limot, deb hisoblaşgan. Eleya maktabi namoyandalari hissiy dunyoning aldamçi körinişini haqiqiy borliqqa qarama-qarşi qöyib, O.ni mangu özgarmas, yagona, sof borliq haqidagi ta'limot sifatida qöllaşgan. Milet maktabi vakillari va Ioniya faylasuflari dastlabki borliqning sifatiy talqini haqida boş qotirişgan. Ulardan borliqning boşlanişida yotuvçi bunday asosni Empedokl «stixiya», Demokrit «atomlar», Anaksimandr «apeyron», Anaksagor «uruğ» deb atagan. Platon ğoyalar O.sini, Aristotel empirizm O.sini yaratdi. Örta ayerlar falsafasida O. ilohiyot b-n çambarças boğlanadi. Şarq falsafasida O. köproq ilohiy borliqning, xudoning mohiyatini aks ettiruvçi ta'limot tarzida, şarq panteistik falsafasida vahdati mavjud va vahdati vujud körinişidagi ta'limotlar şaklida paydo bölgan. Falsafada O. monistik, dualistik va plyuralistik konsepsiyalar şaklida ham uçraydi (q. Materiya). Yangi davr falsafasida dualistik O. namoyandasi R. Dekart bölgan. Öz falsafasining asosiga «monada» — «ilohiy atomlar»ni qöygan V. G. Leybnits falsafasi — plyuralistik O.ga mansubdir. Bu konsepsiya böyiça olamning asosida bir qança mohiyat yotişi mumkin. Şunday konsepsiya empiriokrititsizmda ham uçraydi. R. Avenarius, E. Max borliqning asosida sezgilar majmui yotadi, deb hisoblaydi. Hoz. zamon falsafasida O.ning mazmuni yanada boyigan. Bu borliq haqidagi tasavvurlarning rivojlanişi b-n boğlangandir. Ma'lumki, borliqni mexanistik, metafizik va materialistik talqin etişda u moddiylik b-n, aktual mavjudlik b-n, reallik b-n aynanlaştirib qöyilgan edi. Borliqaslida barça narsa va hodisalarni, ilgari mavjud bölgan, hozir mavjud bölib turgan va kelajakda mavjud böladigan realliklarni, moddiylik va ma'naviylikni, modda va ğoyani ham öziga qamrab oladi.
Ad.: Falsafa. Ma'ruzalar matni, T., 2000.
Baxtiyor Törayev.
Q.: Materiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОНТОЛОГИЯ (юн. ontos — борлиқ ва ... логия) — фалсафа бўлими, борлиқ ҳақидаги таълимот. Борлиқнинг умумий асослари, принциплари, унинг шакллари ва қонуниятларини текширади. «О.» терминини немис файласуфи Р. Гоклениус фанга 1613 й. киритган, X. Вольф (1679— 1754) ўз дарелигида қўллаган бўлсада, дастлаб юнон файласуфлари унинг турли талқинларини баён этганлар. Улар О.ни ҳақиқий борлиқни ноҳақиқий мавжудликдан ажратиб олувчи борлиқ ҳақидаги таълимот, деб ҳисоблашган. Элея мактаби намояндалари ҳиссий дунёнинг алдамчи кўринишини ҳақиқий борлиққа қарама-қарши қўйиб, О.ни мангу ўзгармас, ягона, соф борлиқ ҳақидаги таълимот сифатида қўллашган. Милет мактаби вакиллари ва Иония файласуфлари дастлабки борлиқнинг сифатий талқини ҳақида бош қотиришган. Улардан борлиқнинг бошланишида ётувчи бундай асосни Эмпедокл «стихия», Демокрит «атомлар», Анаксимандр «апейрон», Анаксагор «уруғ» деб атаган. Платон ғоялар О.сини, Аристотель эмпиризм О.сини яратди. Ўрта аерлар фалсафасида О. илоҳиёт б-н чамбарчас боғланади. Шарқ фалсафасида О. кўпроқ илоҳий борлиқнинг, худонинг моҳиятини акс эттирувчи таълимот тарзида, шарқ пантеистик фалсафасида ваҳдати мавжуд ва ваҳдати вужуд кўринишидаги таълимотлар шаклида пайдо бўлган. Фалсафада О. монистик, дуалистик ва плюралистик концепциялар шаклида ҳам учрайди (қ. Материя). Янги давр фалсафасида дуалистик О. намояндаси Р. Декарт бўлган. Ўз фалсафасининг асосига «монада» — «илоҳий атомлар»ни қўйган В. Г. Лейбниц фалсафаси — плюралистик О.га мансубдир. Бу концепция бўйича оламнинг асосида бир қанча моҳият ётиши мумкин. Шундай концепция эмпириокритицизмда ҳам учрайди. Р. Авенариус, Э. Мах борлиқнинг асосида сезгилар мажмуи ётади, деб ҳисоблайди. Ҳоз. замон фалсафасида О.нинг мазмуни янада бойиган. Бу борлиқ ҳақидаги тасаввурларнинг ривожланиши б-н боғлангандир. Маълумки, борлиқни механистик, метафизик ва материалистик талқин этишда у моддийлик б-н, актуал мавжудлик б-н, реаллик б-н айнанлаштириб қўйилган эди. Борлиқаслида барча нарса ва ҳодисаларни, илгари мавжуд бўлган, ҳозир мавжуд бўлиб турган ва келажакда мавжуд бўладиган реалликларни, моддийлик ва маънавийликни, модда ва ғояни ҳам ўзига қамраб олади.
Ад.: Фалсафа. Маърузалар матни, Т., 2000.
Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.