Ösimlik liniyalari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176-b. — ziyouz.com
Ösimlik liniyalari (lot. — ip) — jinsiy yöl bilan köpayuvçi, bir gomozigotali ösimlik avlodlari; ular faqat uruği orqali köpayadi, barqarorligi ma'lum bir standart navga muvofiq tanlaş yöli bilan saqlab boriladi. Ö.l. sof, izogen, nasl beriş layoqatini tiklovçi, bepuştlikni mustahkamlovçi liniyalarga bölinadi. Sof liniyalar — özidan çanglanuvçi gomozigotali ösimliklarning genotipik bir xil nasli (q. Genotip). Biror belgiga nisbatan oliş mumkin bölgan sof liniyalarning soni şu belgilarni nazorat qiluvçi juft genlar soniga boğliq. Mas, agar belgini bir juft Aa gen nazorat qiladigan bölsa, ikkita sof liniya — AA va aa liniyalarini hosil etişi mumkin; agar belgini boşqa yana bir juft gen — Vv ham nazorat qiladigan bölsa, u holda törtta sof liniya — AAVV. aaVV, AAvv va aavv liniyalarni oliş mumkin, p juft genlar iştirokida olinişi mumkin bölgan sof liniyalar soni 2» ga teng. Sof liniyalar irsiyati juda barqaror bölib, özining barça belgi va xususiyatlarini nasllariga mustahkam ötkaziş va uzoq muddat saqlab qoliş layoqatiga ega. Sof liniyalarni birinçi bölib daniyalik genetik V.Iogansen örgandi. U özining «sof liniyalar» nazariyasini yaratib (1903), ularning evolyutsiya va seleksiya uçun ahamiyatini izohlab bergan. Çetdan çanglanuvçi bitta ösimlikning bir neça avlodida takrortakror majburan özidan çanglantirib olinadigan irsiy tabaqalanuvçi nasllari özidan çanglantirilgan liniyalarni taşkil qiladi. Bunday liniyalar asosan geterozisli duragay uruğlar yetiştirişda otaona sifatida foydalaniş maqsadida yaratiladi. Izogen liniyalar — allel genlarning bir yoki bir neça jufti tarkibidagi turli allellarni hisobga olmaganda genetik tuzilişi bir xil liniyalar. Bu xil liniyalar töyintiruvçi qayta çatiştiriş yöli bilan olinib, ösimliklar u yoki bu sifat belgisining xöjalikbiologik ahamiyatini aniqlaş imkonini beradi.
Ösimliklarning nasl beriş layoqatini tiklovçilar — bunday liniyalarni sitoplazmatik erkaklik bepuşt formalar bilan çatiştirilganda ularning hosil beriş qobiliyati qayta tiklanadi. Bepuştlikni mustahkamlov çilar — bunday liniyalar yoki navlarni sitoplazmatik erkaklik bepuşt formalar bilan çatiştirilganda bepuşt formalarning bu xususiyati saklanib qoladi. Çetdan çanglanuvçi ösimliklarda majburan özidan çanglanişni bir neça avlodlarda takrorlaş genetik tabaqalanişga ega bölgan özidan çanglangan liniyalar hosil bölişiga olib keladi. Ö.l. seleksiya işida yangi navlar yaratiş uçun boşlanğiç material bölib xizmat qiladi.
Q.: Genotip
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎСИМЛИК ЛИНИЯЛАРИ (лот. — ип) — жинсий йўл билан кўпаювчи, бир гомозиготали ўсимлик авлодлари; улар фақат уруғи орқали кўпаяди, барқарорлиги маълум бир стандарт навга мувофиқ танлаш йўли билан сақлаб борилади. Ў.л. соф, изоген, насл бериш лаёқатини тикловчи, бепуштликни мустаҳкамловчи линияларга бўлинади. Соф линиялар — ўзидан чангланувчи гомозиготали ўсимликларнинг генотипик бир хил насли (қ. Генотип). Бирор белгига нисбатан олиш мумкин бўлган соф линияларнинг сони шу белгиларни назорат қилувчи жуфт генлар сонига боғлиқ. Мас, агар белгини бир жуфт Аа ген назорат қиладиган бўлса, иккита соф линия — АА ва аа линияларини ҳосил этиши мумкин; агар белгини бошқа яна бир жуфт ген — Вв ҳам назорат қиладиган бўлса, у ҳолда тўртта соф линия — ААВВ. ааВВ, ААвв ва аавв линияларни олиш мумкин, п жуфт генлар иштирокида олиниши мумкин бўлган соф линиялар сони 2» га тенг. Соф линиялар ирсияти жуда барқарор бўлиб, ўзининг барча белги ва хусусиятларини наслларига мустаҳкам ўтказиш ва узоқ муддат сақлаб қолиш лаёқатига эга. Соф линияларни биринчи бўлиб даниялик генетик В.Иогансен ўрганди. У ўзининг «соф линиялар» назариясини яратиб (1903), уларнинг эволюция ва селекция учун аҳамиятини изоҳлаб берган. Четдан чангланувчи битта ўсимликнинг бир неча авлодида такрортакрор мажбуран ўзидан чанглантириб олинадиган ирсий табақаланувчи насллари ўзидан чанглантирилган линияларни ташкил қилади. Бундай линиялар асосан гетерозисли дурагай уруғлар етиштиришда отаона сифатида фойдаланиш мақсадида яратилади. Изоген линиялар — аллель генларнинг бир ёки бир неча жуфти таркибидаги турли аллелларни ҳисобга олмаганда генетик тузилиши бир хил линиялар. Бу хил линиялар тўйинтирувчи қайта чатиштириш йўли билан олиниб, ўсимликлар у ёки бу сифат белгисининг хўжаликбиологик аҳамиятини аниқлаш имконини беради.
Ўсимликларнинг насл бериш лаёқатини тикловчилар — бундай линияларни цитоплазматик эркаклик бепушт формалар билан чатиштирилганда уларнинг ҳосил бериш қобилияти қайта тикланади. Бепуштликни мустаҳкамлов чилар — бундай линиялар ёки навларни цитоплазматик эркаклик бепушт формалар билан чатиштирилганда бепушт формаларнинг бу хусусияти сакланиб қолади. Четдан чангланувчи ўсимликларда мажбуран ўзидан чангланишни бир неча авлодларда такрорлаш генетик табақаланишга эга бўлган ўзидан чангланган линиялар ҳосил бўлишига олиб келади. Ў.л. селекция ишида янги навлар яратиш учун бошланғич материал бўлиб хизмат қилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.