Ösimlik moylari

Ösimlik moylari — moyli xom aşyolardan ajratib olinadigan mahsulot, ösimlik yoğlari «moylar» deb ataladi. Moylar, asosan, yuqori molekulali yoğ kislotalarining uç atomli spirtlar (glitserin) bilan hosil qilgan murakkab efirlari — triglitseridlardan (95—97%) taşkil topgan. Triglitseridlar — rangsiz, hidsiz va ta'msiz moddalar (q. Yoğ). Ö.m. tarkibiga oz miqdorda fosfolipidlar, karotinoidlar, mumlar, vitaminlar, erkin yoğ kislotalari ham kiradi. Ö.m.ning hidi, ta'mi, rangti ana şu moddalarga boğliq. Ö.m.ga bodom, yer yonğoq, ziğir, zaytun, indov (raps), kanakunjut, kakao, kaşniç, kanop, kedr, kokos, kunjut, köknor, kungaboqar, lavr, makkajöxori, masxar, naşa, olça, olxöri, palma, pomidor, ğöza, pista, soya, töng, tarvuz, tamaki, uzum, örik, şoli, şaftoli, xantal (gorçitsa), qovun, qoraqayin, qovoq va boşqalar ösimliklar moylari kiradi. Moylar ösimliklarning hamma qismida uçraydi, lekin vegetativ organlarda meva va uruğlarga nisbatan birmunça kam böladi.

Ösimliklar uruği tarkibidagi moy miqdori

Ösimliklar Moy miqdori, %

Yer yonğoq 40,260,7

Kanakunjut 45,158,5

Kunjut 46,261,0

Ziğir 36,849,5

Yonğoq 60,074,0

Indov 38,049,5

Çigit 17,228,3

Kungaboqar 23,545,0

Soya 14,025,0

Masxar 25,037,0

Ö.m.ning xossasi, asosan, glitserin bilan efir boğlarini hosil qiluvçi yoğ kislotalar tabiatiga köra aniqlanadi. Moylar tarkibida uçraydigan yoğ kislotalar töyingan va töyinmagan böladi. Odatda, töyinmagan yoğ kislotalar bir, ikki va uç qöşboğli, bir asosli, şoxlanmagan va juft sonli karbon atomlariga (köpinça S va S ) ega bölgan yoğ

|6 |8 kislotalardan iborat. Bundan taşqari, Ö.m.da oz miqdorda toq sonli karbon atomga ega (S dan S gaça) bölgan

]5 23 yoğ kislotalar ham uçraydi. Ö.m.ning quyuqligi va qotiş darajasi ulardagi töyinmagan yoğ kislotalar miqdoriga boğliq. Töyinmagan yoğ kislotalar köp bölmagan Ö.m. suyuq, qotiş t-rasi 0° dan past. Palma moyi qattiq Ö.m.ga misol böladi. Ö.m.ning fizik va kimyoviy xossalari ularning yod, kislota va sovunlaniş sonlari bilan ifodalanadi. Yod soni moy tarkibidagi yoğ kislotalarining töyinmaslik darajasini belgilaydi. Yod soni qança katta bölsa, moy şunça suyuq böladi. Odatda, suyuq moylarni oziq sifatida iste'mol qilib bölmaydi; ulardan turli böyoqlar, lok, alifmoy tayyorlaşda va boşqalar texnik maqsadlarda foydalaniladi.

Köpgina Ö.m. havoda oksidlanib, yupqa parda hosil qiladi («quriydi»). Yod soni 85 dan kiçik bölgan moylar qurimaydigan, 130 dan yuqori bölgan moylar yaxşi quriydigan moylar hisoblanadi. Kislota soni moylar tarkibidagi erkin yoğ kislotalari miqdorini ifodalaydi. Bu son yoğning sifatini belgilaydi. Odatda, Ö.m. tarkibida juda oz erkin yoğ kislotalar uçraydi, binobarin ularning kislota soni ham kiçik böladi. Uzoq muddat saqlangan yoki xom uruğlardan tayyorlangan moylarda erkin yoğ kislotalar miqdori yuqori, ularning kislota soni ham katta böladi. Ö.m. uzoq muddat saqlanganida namlik, havo, yoruğlik va boşqalar ta'sirida hosil böladigan aldegidlar, ketonlar va ba'zi bir yoğ kislotalari ularga qölansa hid va taxir ta'm beradi. Töyinmagan yoğ kislotalardagi qöşboğlarga vodorod atomini biriktiriş yöli bilan suyuq Ö.m. qattiq moylarga aylantiriladi (q. Gidrogenlaş). Bunday reaksiyalardan margarin tayyorlaşda foydalaniladi.

Ö.m.ning biologik qiymati ular tarkibida köp miqdora uçraydigan töyinmagan yoğ kislotalari, fosfolipidlar va tokoferollar bilan aniklanadi. Fosfolipidlar soya (3000 mg%), paxta (2500 mg%), kungaboqar (1400 mg%) moylarida, tokoferollar makkajöxori moyida (100 mg%) köp böladi. Tokoferollarning vitaminlik qiymati ular miqdoriga emas, balki xiliga (mas, makkajöxori moyi vitaminlik qiymatining yuqori bölişi uning tarkibidagi alfa tokoferolga) boğliq.

Ö.m., asosan, siqiş (eziş) va ekstratsiya usulida ajratib olinadi. Har ikkala usulning dastlabki bosqiçlari uruğlarni (çigit va pistani) tozalaş va mağizni qobiğidan ajratiş (parçalaş)dan iborat. Söngra mağiz maydalanadi (yançiladi). Yançilgan mağiz maxsus qozonlarda aralaştirilib, namlangan holda 100—110° da qizdiriladi. Hosil bölgan yançmani maxsus presslarda siqiş (eziş) orqali moy ajratib olinadi. Ular tozalik darajasiga qarab, filtrlangan, rafinatsiya qilinmagan va rafinatsiya qilingan navlarga ajratiladi.

Özbekistonda foydalaniladigan Ö.m.ning 80% paxta moyiga, qolganlari esa soya, kungaboqar, masxar, kunjut va boşqalar ösimliklar moyiga töğri keladi. Ö.m. muhim oziq-ovqat mahsuloti, ulardan konservalar, konditer mahsulotlari, margarin tayyorlaşda foydalaniladi. Texnikada Ö.m.i sovun, alifmoy, lok, glitserin, yoğ kislotalari va boşqalar mahsulotlar olişda işlatiladi. Tibbiyot va farmakologiyada suyuq Ö.m. (bodom, kanakunjut moyi) dan moy emulsiyalari tayyorlanadi. Ayrim Ö.m. (zaytun, ziğir, bodom moyi) har xil surtmalar va linimentlar asosini taşkil etadi. Köpçilik Ö.m. kosmetik vositalar tarkibiga ham qöşiladi.

Ad.\ Imomaliyev A., Zikiryoyev A., Ösimliklar biokimyosi, T., 1987; Şerbako v V . G., Bioximiya i tovarovedeniye masliçnogo sşrya, M., 1991.

Abdukarim Zikiryoyev.