Ösimliklar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179–180-b. — ziyouz.com
Ösimliklar — tirik organizmlar dunyosi; fotosintez qiliş xususiyatiga ega bölgan avtotrof organizmlar (q. Avtotroflar); hujayra pösti, odatda, qalin sellyulozadan, zaxira oziq moddasi kraxmaldan iborat. Ayrim Ö. (saprofitlar, parazitlar) uçun xos bölgan geterotrof oziqlaniş ikkilamçi hisoblanadi. Ö.ga xos boşqa xususiyatlar (öziga xos rivojlaniş sikli, organlarning şakllaniş yöli, yopişib yaşaş va boşqalar) hamma Ö.ga tegişli emas. Lekin bu belgilarning majmui Ö.ni boşqa tirik organizmlardan oson farq qilişga imkon beradi. Faqat tuzilişning quyi, ayniqsa, bir hujayralilar darajasida Ö. bilan boşqa organizmlar örtasidagi farq unça aniq sezilmaydi; şuning uçun evglenasimon suvötlarni zoologlar bir hujayrali hayvonlarga kiritişadi. Bir hujayrali Ö.ning boşqa bir hujayrali organizmlardan asosiy farqi — xloroplastlar bölişidir. Tuziliş darajasi orta borgan sari Ö. bilan boşqa organizmlar örtasidagi farq ham orta boradi.
Ö.ning oziqlaniş jarayonida atrof muhitdan gazsimon (fotosintez) va suyuq (suv va unda erigan mineral tuzlar) moddalarni şimib olişga moslanişi natijasida ularning tanasi yuzasi tobora kengayib borgan. Yuksak ösimliklarda tana yuzasining kengayişi va ixtisoslaşuvi töqimalar va vegetativ organlarning rivojlanişiga olib kelgan (q. Töqima, Vegegpativ organlar). Ö. tuzilişining köpçilik muhim xususiyatlari ularning ösişi va köpayişi, şuningdek, tarqalişiga moslanişi bilan boğliq.
An'anaga köra, 20-asrning örtalarigaça barça ösimliklar tuban (bakteriyalar, suvötlar, zamburuğlar, lişayniklar) va yuksak ösimliklar (yösinlar, psilofitlar, plaunlar, qirqböğimlar, qirqquloqlar, oçiq uruğlilar, gulli ösimliklar)ga ajratib kelingan. Hoz. bakteriyalar va zamburuğlar alohida dunyoga ajratiladi. Ö. dunyosi 3 kiçik dunyo: qizil suvötlar va yuksak Ö.ga bölinadi. Bu kiçik dunyolar 350 000 turdan iborat barça Ö.ni öz içiga oladi.
Ö.ning kelib çiqişi yerda hayot paydo bölişining ilk rivojlaniş davrlariga töğri keladi. Bunda Arxey erasida (bundan 3 mlrd. yil oldin) kökyaşil suvötlar (sianobakteriyalar)ga öxşaş organizmlar paydo bölgan. Haqiqiy suvötlar proterozoy erasida, yaşil va qizil suvötlar paleozoyning boşlarida paydo böganligi taxmin qilinadi. Dastlabki yuksak Ö. — riniofitlar proterozoy va paleozoy çegarasida kelib çiqqanligini ehtimol qiliş mumkin. Ularda ildiz örniga rizoidlari bölgan. Karbonda daraxtsimon qirqquloqlar kelib çiqqan; permda ular örnini hozirgi qirqquloqlar egallagan. Karbonda ignabargli ösimliklar paydo bölgan, trias va yura davrlarida ular keng tarqalgan. Bör davrining boşlarida gulli Ö. (yopiq uruğlilar) hosil bölgan va şundan söng ular Yer florasida hukmron bölib qolgan.
Ö. Yerda mavjud bölgan barça tirik organizmlar hayotida katta ahamiyatga ega. Hayvonlar va odamning hayotini Ö.siz tasavvur qilib bölmaydi. Faqat yaşil xlorofillga ega bölgan Ö. anorganik moddalardan organik birikmalarni sintezlaş orqali quyoş nuri energiyasini töplaydi; ayni vaktda Ö. atmosferadan C0 gazini olib, atmosferaga deyarli bar-
2 ça tirik organizmlarning nafas olişi uçun zarur bölgan kislorod çiqaradi. Şu yöl bilan yaşil Ö. atmosfera tarkibining doimiyligini saqlab turadi. Ö. organik moddalarni hosil qiluvçi produtsentlar sifatida oziq zanjirining asosini taşkil etadi.
Yer yuzidagi Ö. turli hayotiy formalar (ötlar, butalar, daraxtlar, lianalar, epifitlar va boşqalar)ni hosil qiladi. Ö.ning xilmaxil turlaridan tarkib topgan fitotsenozlar Yer yuzi landşafti va boşqalar organizmlar uçun ekologik şaroitning xilmaxilligini belgilab beradi. Ö.ning bevosita iştirokida tuproq va torf hosil böladi. Qönğir kömir va toşkömirning hosil bölişi ham Ö. bilan boğliq.
Ö.ning ğoyat xilmaxil turlaridan uruğli Ö., asosan, gulli Ö. katta ahamiyatga ega. Uruğli Ö. oziq-ovqat, kiyimkeçak, yoqilği, quriliş materiallari va boşqalarni beradi (q. Madaniy ösimliklar). Odam juda katta maydonlarda madaniy Ö.ning sun'iy qoplamlari (ekin ekiladigan dalalar, boğlar, xiyobonlar va boşqalar)ni barpo etişni, Ö.ning xilmaxil navlarini yaratişni bilib olgan. Ammo Ö.ni köp miqdorda yiğib oliş va Ö. boyliklaridan oqilona foydalanmaslik ularning juda katta maydonlarda yöqolib ketişiga olib keldi; köplab ösimlik turlarining butunlay yöqolib ketiş xavfi tuğildi. Şu sababdan, Özbekistonda Ö.ni himoya qiliş va ularning tabiiy boyliklaridan oqilona foydalaniş töğrisida maxsus qonun qabul qilingan (q. Tabiaşni muhofaza qiliş). Özbekiston Respublikasi Qizil kitobiga noyob va yöqolib borayotgan Ö. turlari kiritilgan. Ö.ni botanika fani örganadi. Yana q. Flora.
Ad.\ Jizn rasteniy, t. 1—6, M., 1974—82; Vent F.U., V mire rasteniy, M., 1972; Taxtadjyan A.L., Voprosm evolyutsionnoy morfologii rasteniy, L., 1954.
Q.: Flora, Madaniy ösimliklar, Töqima
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎСИМЛИКЛАР — тирик организмлар дунёси; фотосинтез қилиш хусусиятига эга бўлган автотроф организмлар (қ. Автотрофлар); ҳужайра пўсти, одатда, қалин целлюлозадан, захира озиқ моддаси крахмалдан иборат. Айрим Ў. (сапрофитлар, паразитлар) учун хос бўлган гетеротроф озиқланиш иккиламчи ҳисобланади. Ў.га хос бошқа хусусиятлар (ўзига хос ривожланиш цикли, органларнинг шаклланиш йўли, ёпишиб яшаш ва бошқалар) ҳамма Ў.га тегишли эмас. Лекин бу белгиларнинг мажмуи Ў.ни бошқа тирик организмлардан осон фарқ қилишга имкон беради. Фақат тузилишнинг қуйи, айниқса, бир ҳужайралилар даражасида Ў. билан бошқа организмлар ўртасидаги фарқ унча аниқ сезилмайди; шунинг учун эвгленасимон сувўтларни зоологлар бир ҳужайрали ҳайвонларга киритишади. Бир ҳужайрали Ў.нинг бошқа бир ҳужайрали организмлардан асосий фарқи — хлоропластлар бўлишидир. Тузилиш даражаси орта борган сари Ў. билан бошқа организмлар ўртасидаги фарқ ҳам орта боради.
Ў.нинг озиқланиш жараёнида атроф муҳитдан газсимон (фотосинтез) ва суюқ (сув ва унда эриган минерал тузлар) моддаларни шимиб олишга мосланиши натижасида уларнинг танаси юзаси тобора кенгайиб борган. Юксак ўсимликларда тана юзасининг кенгайиши ва ихтисослашуви тўқималар ва вегетатив органларнинг ривожланишига олиб келган (қ. Тўқима, Вегегпатив органлар). Ў. тузилишининг кўпчилик муҳим хусусиятлари уларнинг ўсиши ва кўпайиши, шунингдек, тарқалишига мосланиши билан боғлиқ.
Анъанага кўра, 20-асрнинг ўрталаригача барча ўсимликлар тубан (бактериялар, сувўтлар, замбуруғлар, лишайниклар) ва юксак ўсимликлар (йўсинлар, псилофитлар, плаунлар, қирқбўғимлар, қирққулоқлар, очиқ уруғлилар, гулли ўсимликлар)га ажратиб келинган. Ҳоз. бактериялар ва замбуруғлар алоҳида дунёга ажратилади. Ў. дунёси 3 кичик дунё: қизил сувўтлар ва юксак Ў.га бўлинади. Бу кичик дунёлар 350 000 турдан иборат барча Ў.ни ўз ичига олади.
Ў.нинг келиб чиқиши ерда ҳаёт пайдо бўлишининг илк ривожланиш даврларига тўғри келади. Бунда Архей эрасида (бундан 3 млрд. йил олдин) кўкяшил сувўтлар (цианобактериялар)га ўхшаш организмлар пайдо бўлган. Ҳақиқий сувўтлар протерозой эрасида, яшил ва қизил сувўтлар палеозойнинг бошларида пайдо бўганлиги тахмин қилинади. Дастлабки юксак Ў. — риниофитлар протерозой ва палеозой чегарасида келиб чиққанлигини эҳтимол қилиш мумкин. Уларда илдиз ўрнига ризоидлари бўлган. Карбонда дарахтсимон қирққулоқлар келиб чиққан; пермда улар ўрнини ҳозирги қирққулоқлар эгаллаган. Карбонда игнабаргли ўсимликлар пайдо бўлган, триас ва юра даврларида улар кенг тарқалган. Бўр даврининг бошларида гулли Ў. (ёпиқ уруғлилар) ҳосил бўлган ва шундан сўнг улар Ер флорасида ҳукмрон бўлиб қолган.
Ў. Ерда мавжуд бўлган барча тирик организмлар ҳаётида катта аҳамиятга эга. Ҳайвонлар ва одамнинг ҳаётини Ў.сиз тасаввур қилиб бўлмайди. Фақат яшил хлорофиллга эга бўлган Ў. анорганик моддалардан органик бирикмаларни синтезлаш орқали қуёш нури энергиясини тўплайди; айни вактда Ў. атмосферадан С0 газини олиб, атмосферага деярли бар-
2 ча тирик организмларнинг нафас олиши учун зарур бўлган кислород чиқаради. Шу йўл билан яшил Ў. атмосфера таркибининг доимийлигини сақлаб туради. Ў. органик моддаларни ҳосил қилувчи продуцентлар сифатида озиқ занжирининг асосини ташкил этади.
Ер юзидаги Ў. турли ҳаётий формалар (ўтлар, буталар, дарахтлар, лианалар, эпифитлар ва бошқалар)ни ҳосил қилади. Ў.нинг хилмахил турларидан таркиб топган фитоценозлар Ер юзи ландшафти ва бошқалар организмлар учун экологик шароитнинг хилмахиллигини белгилаб беради. Ў.нинг бевосита иштирокида тупроқ ва торф ҳосил бўлади. Қўнғир кўмир ва тошкўмирнинг ҳосил бўлиши ҳам Ў. билан боғлиқ.
Ў.нинг ғоят хилмахил турларидан уруғли Ў., асосан, гулли Ў. катта аҳамиятга эга. Уруғли Ў. озиқ-овқат, кийимкечак, ёқилғи, қурилиш материаллари ва бошқаларни беради (қ. Маданий ўсимликлар). Одам жуда катта майдонларда маданий Ў.нинг сунъий қопламлари (экин экиладиган далалар, боғлар, хиёбонлар ва бошқалар)ни барпо этишни, Ў.нинг хилмахил навларини яратишни билиб олган. Аммо Ў.ни кўп миқдорда йиғиб олиш ва Ў. бойликларидан оқилона фойдаланмаслик уларнинг жуда катта майдонларда йўқолиб кетишига олиб келди; кўплаб ўсимлик турларининг бутунлай йўқолиб кетиш хавфи туғилди. Шу сабабдан, Ўзбекистонда Ў.ни ҳимоя қилиш ва уларнинг табиий бойликларидан оқилона фойдаланиш тўғрисида махсус қонун қабул қилинган (қ. Табиашни муҳофаза қилиш). Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига ноёб ва йўқолиб бораётган Ў. турлари киритилган. Ў.ни ботаника фани ўрганади. Яна қ. Флора.
Ад.\ Жизнь растений, т. 1—6, М., 1974—82; Вент Ф.У., В мире растений, М., 1972; Тахтаджян А.Л., Вопросм эволюционной морфологии растений, Л., 1954.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.