Ösimliklar kasalliklari

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182–183-b. — ziyouz.com

Ösimliklar kasalliklari — ösimliklarda turli sabablar — kasallik qözğatuvçilar hamda noqulay taşqi şaroit ta'sirida yuz beradigan patologik jarayonlar. Bular organizm funksiyasi (fotosintez, nafas oliş, östiruvçi moddalar sintezi, suv, oziq moddalar harakati)ning buzilişiga, ösimlikning butunlay nobud bölişi yoki ba'zi organlarining zararlanişiga olib keladi.

Ö.k. hosilni kamaytirib, sifatini buzadi. Mas, viltning rivojlanişi va tarqalişi uçun qulay şaroit vujudga kelgan yillari paxta hosili 20—25% ga, ba'zi hududlarda 60—80% gaça kamayişi mumkin.

Ö.k.ning 30 mingdan ortiq turi ma'lum. Ular belgilari yoki tiplari (patografik tasnif), zararlangan ösimliklar (ösimlikşunoslik tasnifi) hamda kasallik qözğatuvçi sabablar (etiologik tasnif) böyiça guruhlanadi. Etiologik tasnif negizida Ö.k. yuqumsiz va yuqumli kasalliklarga ajraladi.

Yuqumsiz Ö.k., asosan, muhitning abiotik omillari: mineral oziqlaniş tartibining buzilişi, xususan, makroelementlar — azot, fosfor, kaliy hamda mikroelementlar — bor, rux, temir, mis, molibdenning yetişmasligi; noqulay suv rejimi (tuproqda namning yetişmasligi yoki ortib ketişi); ösimliklarga yuqori yoki past traning ta'siri, havo va tuproq trasining keskin özgarişi natijasida vujudga keladi. Yuqumsiz Ö.k.ning kelib çiqişiga havo va tuproqdagi zararli aralaşmalar (sulfit angidrid ta'sirida barglarning kuyişi va tökilişi); tuproqqa solinadigan ba'zi gerbitsidlar qoddiği ta'siri; noqulay yoruğliq rejimi (xususan, issiqxonalar va parniklarda yoruğlikning yetişmasligi, ösimliklarning yotib qolişi, xloroz kabilarga sabab bölişi mumkin); ionlovçi nurlar (alfa,beta, gamma nurlar, rentgen nurlari, neytronlar); ba'zi zamburuğlar (Ğivagşt, Vo1guŞ va boşqalar turlar) hamda ayrim yuksak ösimliklar tomonidan tuproqqa çiqariladigan toksinlar sabab bölişi mumkin.

Yuqumli Ö.k.ga ösimliklarning virusli kasalliklari (mozaika kasalligining bir qança turlari, söliş, pakanalik, ğumbaklaniş, proliferatsiya — töqimalarning ösib ketişi); ösimliklar bakterial kasalliklar yoki bakteriozlar (ösimliklar raki, bakterial çirişning turli xillari, mevali daraxtlar, tamaki va boşqalarning bakterial kuyiş kasalliklari); ösimlik zamburuğli kasalliklari yoki mikofitozlar (ösimlik zang kasalliklarining bir qança turlari, qorakuya, rağa, fuzariozlar, çirişlar, sitosporozlar, askoxitozlar va boşqalar) kiradi. Şuningdek, aktinomitsetlar qözğatadigan aktinomikozlar, algofitozlar; gelmintofitozlar ham yuqumli Ö.k.ga kiradi. Yuqumli kasalliklarga ösimliklarning parazit haşarot (entomofitozlar) bilan zararlanişi ham sabab bölişi mumkin.

Ö.k.ning inkubatsion davri qança davom etişi havo harorati, namligi, ösimlikning kasalliklarga çidamliligi yoki moyilligiga boğliq (qözğatuvçi kasal ösimlik içida yoki taşqarasida köpayadi; infeksiya elementlari havo, yomğir tomçilari, haşarotlar va boşqalar yöllar bilan tarqalib, ösimliklarni yoppasiga zararlaşi mumkin). Himoya reaksiyalari. Ösimlikda kasallik qözğatuvçilarga qarşi fermentlar, fitonsidlar faolligi ortadi, hujayra devorlari pökaklanadi, zararlangan hujayralar kasallik qözğatuvçi bilan birgalikda ölik hujayralarga aylanadi va h.q.

Oldini oliş tadbirlar i: ekinlarning ösişi va rivojlanişi uçun yaxşi şaroit yaratiş, kasalliklarga çidamli navlarni ekiş, ilmiy asoslangan uruğçilik, uruğlikni dorilaş va h.k.dan iborat. Davolaşda turli kimyoviy preparatlar (insektitsidlar, fungitsidlar, fumigantlar)dan foydalaniladi. Ö.k. qözğatuvçilarining bir mamlakatdan ikkinçi mamlakatga ötmasligi uçun karantin qöllaniladi (q. Fitopatologiya, Ösimliklarni himoya qiliş).

Ad.: Serbi nov V . I ., Qişloqxöjaligi ekinlarining kasalliklari, T., 1964; Gruşevoy S.Ye., Selskoxozyaystvennaya fitopatologiya, M., 1965.

Q.: Fitopatologiya, Ösimliklarni himoya qiliş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎСИМЛИКЛАР КАСАЛЛИКЛАРИ — ўсимликларда турли сабаблар — касаллик қўзғатувчилар ҳамда ноқулай ташқи шароит таъсирида юз берадиган патологик жараёнлар. Булар организм функцияси (фотосинтез, нафас олиш, ўстирувчи моддалар синтези, сув, озиқ моддалар ҳаракати)нинг бузилишига, ўсимликнинг бутунлай нобуд бўлиши ёки баъзи органларининг зарарланишига олиб келади.

Ў.к. ҳосилни камайтириб, сифатини бузади. Мас, вилтнинг ривожланиши ва тарқалиши учун қулай шароит вужудга келган йиллари пахта ҳосили 20—25% га, баъзи ҳудудларда 60—80% гача камайиши мумкин.

Ў.к.нинг 30 мингдан ортиқ тури маълум. Улар белгилари ёки типлари (патографик тасниф), зарарланган ўсимликлар (ўсимликшунослик таснифи) ҳамда касаллик қўзғатувчи сабаблар (этиологик тасниф) бўйича гуруҳланади. Этиологик тасниф негизида Ў.к. юқумсиз ва юқумли касалликларга ажралади.

Юқумсиз Ў.к., асосан, муҳитнинг абиотик омиллари: минерал озиқланиш тартибининг бузилиши, хусусан, макроэлементлар — азот, фосфор, калий ҳамда микроэлементлар — бор, рух, темир, мис, молибденнинг етишмаслиги; ноқулай сув режими (тупроқда намнинг етишмаслиги ёки ортиб кетиши); ўсимликларга юқори ёки паст транинг таъсири, ҳаво ва тупроқ трасининг кескин ўзгариши натижасида вужудга келади. Юқумсиз Ў.к.нинг келиб чиқишига ҳаво ва тупроқдаги зарарли аралашмалар (сульфит ангидрид таъсирида баргларнинг куйиши ва тўкилиши); тупроққа солинадиган баъзи гербицидлар қоддиғи таъсири; ноқулай ёруғлиқ режими (хусусан, иссиқхоналар ва парникларда ёруғликнинг етишмаслиги, ўсимликларнинг ётиб қолиши, хлороз кабиларга сабаб бўлиши мумкин); ионловчи нурлар (альфа,бета, гамма нурлар, рентген нурлари, нейтронлар); баъзи замбуруғлар (Ғивагшт, Во1гуШ ва бошқалар турлар) ҳамда айрим юксак ўсимликлар томонидан тупроққа чиқариладиган токсинлар сабаб бўлиши мумкин.

Юқумли Ў.к.га ўсимликларнинг вирусли касалликлари (мозаика касаллигининг бир қанча турлари, сўлиш, паканалик, ғумбакланиш, пролиферация — тўқималарнинг ўсиб кетиши); ўсимликлар бактериал касалликлар ёки бактериозлар (ўсимликлар раки, бактериал чиришнинг турли хиллари, мевали дарахтлар, тамаки ва бошқаларнинг бактериал куйиш касалликлари); ўсимлик замбуруғли касалликлари ёки микофитозлар (ўсимлик занг касалликларининг бир қанча турлари, қоракуя, раға, фузариозлар, чиришлар, цитоспорозлар, аскохитозлар ва бошқалар) киради. Шунингдек, актиномицетлар қўзғатадиган актиномикозлар, альгофитозлар; гельминтофитозлар ҳам юқумли Ў.к.га киради. Юқумли касалликларга ўсимликларнинг паразит ҳашарот (энтомофитозлар) билан зарарланиши ҳам сабаб бўлиши мумкин.

Ў.к.нинг инкубацион даври қанча давом этиши ҳаво ҳарорати, намлиги, ўсимликнинг касалликларга чидамлилиги ёки мойиллигига боғлиқ (қўзғатувчи касал ўсимлик ичида ёки ташқарасида кўпаяди; инфекция элементлари ҳаво, ёмғир томчилари, ҳашаротлар ва бошқалар йўллар билан тарқалиб, ўсимликларни ёппасига зарарлаши мумкин). Ҳимоя реакциялари. Ўсимликда касаллик қўзғатувчиларга қарши ферментлар, фитонцидлар фаоллиги ортади, ҳужайра деворлари пўкакланади, зарарланган ҳужайралар касаллик қўзғатувчи билан биргаликда ўлик ҳужайраларга айланади ва ҳ.қ.

Олдини олиш тадбирлар и: экинларнинг ўсиши ва ривожланиши учун яхши шароит яратиш, касалликларга чидамли навларни экиш, илмий асосланган уруғчилик, уруғликни дорилаш ва ҳ.к.дан иборат. Даволашда турли кимёвий препаратлар (инсектицидлар, фунгицидлар, фумигантлар)дан фойдаланилади. Ў.к. қўзғатувчиларининг бир мамлакатдан иккинчи мамлакатга ўтмаслиги учун карантин қўлланилади (қ. Фитопатология, Ўсимликларни ҳимоя қилиш).

Ад.: Серби нов В . И ., Қишлоқхўжалиги экинларининг касалликлари, Т., 1964; Грушевой С.Е., Сельскохозяйственная фитопатология, М., 1965.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.