Ötkir respirator kasalliklar

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 207–209-b. — ziyouz.com

Ötkir respirator kasalliklar — viruslar qözğatadigan, kelib çiqişi bir-biriga öxşaş ötkir infeksion kasalliklarning umumiy nomi. Nafas yöllari (burun, hiqildoq, kekirdak, bronxlar) şilliq pardalari, köz şilliq pardasi — konyunktivaga zarar yetişi bilan keçadi. Ö.r.k.ning qözğatuvçilariga adenoviruslar, paragripp viruslari, rinoviruslar va boşqalar kiradi. Ö.r.k.ning ayrim (sporadik) guruhlari köproq kuzatiladi, lekin ular aholining butun bir guruhini ham qamrab olişi mumkin (q. Epidemiya). Har qanday virusli infeksiya bemordan havotomçi (gaplaşganda, aksirganda, yötalganda) yöli orqali yuqadi. Kasallik qözğatuvçi viruslar yuqori nafas yöllariga (burun, hiqildoqqa) tuşadi, şilliq parda (epiteliy)ning taşqi qavatidagi hujayralarga kirib, ularni yemiradi, bunda qözğatuvçilarning bir qismi nobud bölib, zaharli modda (endotoksin) ajratadi va organizmni zaharlaydi (intoksikatsiya). Virus saqlovçi pörsildoq hujayralar köçib tuşadi va bemor gaplaşganda, yötalganda, aksa urganda tupuk, burun şilliği va balğam bilan havoga tuşib, atrofdagilarga yuqadi. Kasallik uy anjomlari (idiştovoq, soçiq, öyinçoqlar va h.k.)dan ham yuqişi mumkin. Ö.r.k.ni şartli ravişda mavsumiy kasalliklar deb ataş mumkin, çunki bu guruh kasalliklar keç kuz va qişda köproq kuzatiladi.

Adenovirus kasalliklarga adenoviruslar sabab bölib, ular antibiotiklar ta'siriga çidamli, past trada uzoq saqlanadi. Ultrabinafşa nurlar, formalin va fenolning 5% li eritmasi ta'sirida nobud böladi. Organizmga kirgan adenoviruslar 3— 14 kun davomida (örtaça 5—7 kun) kasallik belgilarini paydo qilmaydi (q. Inkubatsion davr). Odatda, u asta-sekin boşlanadi, bemorning ahvoli yomonlaşadi, intoksikatsiya belgilari paydo böladi, isitma kötariladi, darmonsizlik, böşaşiş, boş oğriği, köngil aynişi, ba'zan qusiş alomatlari röy beradi. Kasallik grippga öxşab birdan boşlanişi ham mumkin. Qator hollarda isitma kötarilişi bilan birga, odatda, uzoq muddatli tumov paydo böladi, qovoqlar qizaradi, közdan yoş oqadi, yutinganda tomoqda oğriq seziladi. Boşqa hollarda azob beradigan quruq yötal, tovuşning böğilib qolişi, havo yetişmasligi quzatiladi (q. Böğma). Ba'zan me'daiçak faoliyati buziladi (tez-tez suvdek iç ketadi). Bemorni uyda boşqalardan ajratib qöyiladi. Albatta vraç çaqiriş va uning buyurganlarini qat'iy bajariş lozim.

Paragripp kasalliklarni paragripp viruslari qözğatadi, ular 1—3 kundan keyin xona haroratida öz faolligini yöqotadi, lekin 4° trada yaxşi saqlanadi. Kasallikning inkubatsion davri 1—6 kun. Kasallik darmonsizlik, bir oz tumov va yötal bilan boşlanadi: gavda t-rasi sal kötariladi, tovuş böğilib qoladi, tomoq açişib, bemor quvquv yötaladi. 1—3 yaşar bolalarda şilliq parda şişişi sababli hiqildoq torayadi (stenoz), bunda nafas oliş tösatdan qiyinlaşadi. Bemor uy şaroitida vraç nazoratida davolanadi. Çaqaloqlarda va bir yaşar bolalarda öpkaning yalliğlanişi (zotiljam), örta quloqning yalliğlanişi (q. Otit) kuzatilişi mumkin. Bunday hollarda bolalar kasalxonada davolanadi.

Rinovirus kasalliklarni rinoviruslar (burun viruslari) qözğatadi. Kasalliklar kamdankam hollarda yil böyi uçrab turadi, epidemiyalar bölmaydi. Inkubatsion davri 2—3 kun. Darmonsizlik, gavda trasining bir oz kötarilişi, boş oğrişi, burundan yiring aralaş şilimşiq (sariqyaşil rangli) kelişi, tumov, yötal kuzatiladi. Çaqaloq va gödaklar bu kasallikka beriluvçan böladi, kasallik ularda oğir ötadi va turli asoratlar qolişi mumkin.

Respirator — sinsitial virusli kasallikni sinsitial virus keltirib çiqaradi, u xona haroratida tez halok böladi. Gavda t-rasi 38— 39° gaça kötariladi, yötal, tumov paydo böladi. Bronxit bölişi mumkin. 1 yoşgaça bölgan bolalarda köpinça oğir zotiljam kuzatiladi, bunda bolalar kasalxonada davolanadi.

Ö.r.k. bilan oğrigan bemorni uyda davolaganda alohida xonaga yotqiziladi. Bemorni parvariş qilayotgan oila a'zolari oğizburniga doka niqob taqib yurişlari kerak. Kasal yotgan xonani tez-tez şamollatib, körpayostiq jildi, çoyşabni muntazam almaştirib turiş zarur. Bemorning harorati kötarilgudek bölsa, uni yaxşilab örabçirmab, limon, malina solingan issiq çoy beriş, iloji boriça köproq suyuqlik (çoy, mors, kompot, şarbat va h.k.) içiriş lozim. Ovqat yengil hazm böladigan va oqsilga boy (bulonlar, göştli va baliqdan qilingan kotletlar, tvorog, sabzavotlar, höl mevalar) bölişi zarur. Bemor uçun alohida idiştovoq tutiş lozim. U yotgan xonani va mebelni kuniga ikki mahal nam latta bilan artib turiladi. Ö.r.k.ning oldini oliş töğrisida q. Gripp.

Q.: Böğma, Epidemiya, Inkubatsion davr, Otit

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЎТКИР РЕСПИРАТОР КАСАЛЛИКЛАР — вируслар қўзғатадиган, келиб чиқиши бир-бирига ўхшаш ўткир инфекцион касалликларнинг умумий номи. Нафас йўллари (бурун, ҳиқилдоқ, кекирдак, бронхлар) шиллиқ пардалари, кўз шиллиқ пардаси — конъюнктивага зарар етиши билан кечади. Ў.р.к.нинг қўзғатувчиларига аденовируслар, парагрипп вируслари, риновируслар ва бошқалар киради. Ў.р.к.нинг айрим (спорадик) гуруҳлари кўпроқ кузатилади, лекин улар аҳолининг бутун бир гуруҳини ҳам қамраб олиши мумкин (қ. Эпидемия). Ҳар қандай вирусли инфекция бемордан ҳавотомчи (гаплашганда, аксирганда, йўталганда) йўли орқали юқади. Касаллик қўзғатувчи вируслар юқори нафас йўлларига (бурун, ҳиқилдоққа) тушади, шиллиқ парда (эпителий)нинг ташқи қаватидаги ҳужайраларга кириб, уларни емиради, бунда қўзғатувчиларнинг бир қисми нобуд бўлиб, заҳарли модда (эндотоксин) ажратади ва организмни заҳарлайди (интоксикация). Вирус сақловчи пўрсилдоқ ҳужайралар кўчиб тушади ва бемор гаплашганда, йўталганда, акса урганда тупук, бурун шиллиғи ва балғам билан ҳавога тушиб, атрофдагиларга юқади. Касаллик уй анжомлари (идиштовоқ, сочиқ, ўйинчоқлар ва ҳ.к.)дан ҳам юқиши мумкин. Ў.р.к.ни шартли равишда мавсумий касалликлар деб аташ мумкин, чунки бу гуруҳ касалликлар кеч куз ва қишда кўпроқ кузатилади.

Аденовирус касалликларга аденовируслар сабаб бўлиб, улар антибиотиклар таъсирига чидамли, паст трада узоқ сақланади. Ультрабинафша нурлар, формалин ва фенолнинг 5% ли эритмаси таъсирида нобуд бўлади. Организмга кирган аденовируслар 3— 14 кун давомида (ўртача 5—7 кун) касаллик белгиларини пайдо қилмайди (қ. Инкубацион давр). Одатда, у аста-секин бошланади, беморнинг аҳволи ёмонлашади, интоксикация белгилари пайдо бўлади, иситма кўтарилади, дармонсизлик, бўшашиш, бош оғриғи, кўнгил айниши, баъзан қусиш аломатлари рўй беради. Касаллик гриппга ўхшаб бирдан бошланиши ҳам мумкин. Қатор ҳолларда иситма кўтарилиши билан бирга, одатда, узоқ муддатли тумов пайдо бўлади, қовоқлар қизаради, кўздан ёш оқади, ютинганда томоқда оғриқ сезилади. Бошқа ҳолларда азоб берадиган қуруқ йўтал, товушнинг бўғилиб қолиши, ҳаво етишмаслиги қузатилади (қ. Бўғма). Баъзан меъдаичак фаолияти бузилади (тез-тез сувдек ич кетади). Беморни уйда бошқалардан ажратиб қўйилади. Албатта врач чақириш ва унинг буюрганларини қатъий бажариш лозим.

Парагрипп касалликларни парагрипп вируслари қўзғатади, улар 1—3 кундан кейин хона ҳароратида ўз фаоллигини йўқотади, лекин 4° трада яхши сақланади. Касалликнинг инкубацион даври 1—6 кун. Касаллик дармонсизлик, бир оз тумов ва йўтал билан бошланади: гавда т-раси сал кўтарилади, товуш бўғилиб қолади, томоқ ачишиб, бемор қувқув йўталади. 1—3 яшар болаларда шиллиқ парда шишиши сабабли ҳиқилдоқ тораяди (стеноз), бунда нафас олиш тўсатдан қийинлашади. Бемор уй шароитида врач назоратида даволанади. Чақалоқларда ва бир яшар болаларда ўпканинг яллиғланиши (зотилжам), ўрта қулоқнинг яллиғланиши (қ. Отит) кузатилиши мумкин. Бундай ҳолларда болалар касалхонада даволанади.

Риновирус касалликларни риновируслар (бурун вируслари) қўзғатади. Касалликлар камданкам ҳолларда йил бўйи учраб туради, эпидемиялар бўлмайди. Инкубацион даври 2—3 кун. Дармонсизлик, гавда трасининг бир оз кўтарилиши, бош оғриши, бурундан йиринг аралаш шилимшиқ (сариқяшил рангли) келиши, тумов, йўтал кузатилади. Чақалоқ ва гўдаклар бу касалликка берилувчан бўлади, касаллик уларда оғир ўтади ва турли асоратлар қолиши мумкин.

Респиратор — синцитиал вирусли касалликни синцитиал вирус келтириб чиқаради, у хона ҳароратида тез ҳалок бўлади. Гавда т-раси 38— 39° гача кўтарилади, йўтал, тумов пайдо бўлади. Бронхит бўлиши мумкин. 1 ёшгача бўлган болаларда кўпинча оғир зотилжам кузатилади, бунда болалар касалхонада даволанади.

Ў.р.к. билан оғриган беморни уйда даволаганда алоҳида хонага ётқизилади. Беморни парвариш қилаётган оила аъзолари оғизбурнига дока ниқоб тақиб юришлари керак. Касал ётган хонани тез-тез шамоллатиб, кўрпаёстиқ жилди, чойшабни мунтазам алмаштириб туриш зарур. Беморнинг ҳарорати кўтарилгудек бўлса, уни яхшилаб ўрабчирмаб, лимон, малина солинган иссиқ чой бериш, иложи борича кўпроқ суюқлик (чой, морс, компот, шарбат ва ҳ.к.) ичириш лозим. Овқат енгил ҳазм бўладиган ва оқсилга бой (бульонлар, гўштли ва балиқдан қилинган котлетлар, творог, сабзавотлар, ҳўл мевалар) бўлиши зарур. Бемор учун алоҳида идиштовоқ тутиш лозим. У ётган хонани ва мебелни кунига икки маҳал нам латта билан артиб турилади. Ў.р.к.нинг олдини олиш тўғрисида қ. Грипп.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.