Payariq tumani

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 7–8-b. — ziyouz.com

Payariq tumani - Samarqand viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan (markazi Çelak qişloği bölgan). 1953 y. P.t.ning bir qismidan Narimonov tumani tuzilgan. 1959 y.da Narimonov tumani P.t.ga qöşilgan (markazi Narimonov qişloği). 1991 y.da P.t.dan Çelak tumani ajralib çiqqan. 2001 y.da yana P.t. b-n Çelak tumanlari birlaştirilib, ular negizida P.t. taşkil qilindi (markazi Payariqş.). P.t. örtaça 610 m balandlikda. Şim.-ğarbdan viloyatning Qöşrabot, ğarbdan Iştixon, jan.dan Oqdaryo va Jomboy tumanlari, şim.dan Jizzax viloyatining Foriş, şim.-şarqdan Ğallaorol tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 1,29 ming km2. Axrlisi 182,9 ming kişi (2003). Tumanda 2 şahar (Payariq, Çelak), 6 qişloq fuqarolari yiğini (Guliston, Kökdala, Költösin, Sanoat, Çoştepa, Qorasuv) bor. Tuman markazi — Payariq ş.

Tabiati. Tuman hududi Nurota toğ tizmalarining jan.da joylaşgan. Relyefi şim.da toğlar, adirlar, toğ oraliği botiqlari, jan. qismi tekislikdan iborat. Tuproqlari, asosan, oç böz tuproq, toğ etaklarida töq böz tuproq, jigarrang va qönğir toğ-örmon tuproqlari.

Yovvoyi ösimliklardan şuvoqşöra aralaş efemerlar, buğdoyiq va toğçalaçöl ösimliklari ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, çiyaböri, quyon, jayran, jayra, gekkon kaltakesagi, toşbaqa, sariq ilon, eçkemar, körsiçqon, tipratikan, kalamuş, quşlardan söfitörğay, çumçuq, çuğurçiq, zarğaldoq va b. uçraydi. Iqlimi keskin kontinental. Yillik örtaça t-ra 13,4°, yanv.ning örtaça t-rasi — 1,2°, iyulniki 27°. Eng yuqori t-ra 45°, eng past t-ra —28°. Vegetatsiya davri 196 kun. Yillik örtaça yoğin 312 mm, asosan, qişda va bahorda yoğadi. Toğlardan oqib tuşadigan mayda soylar bahor oylarida Sağanoqsoyga borib quyiladi. Jan. tekislik qismidan Zarafşon daryosining irmoqlari — Qorasuv va b. mayda soylar oqib ötadi. Ekinlarni suğorişda Zarafşon va b. daryo hamda soylardan foydalaniladi.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, turkman, qozoq, tojik, rus, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 142 kişi.

Xöjaligi. Tumanda paxtaçilik b-n birga don yetiştiriş va çorvaçilik muhim tarmoqlardan hisoblanadi. Tumanda «Baltimor» Rossiya — Amerika qöşma korxonasida konserva, kompot, tomat mahsulotlari işlab çiqariladi. Quriliş oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Paxta tozalaş, ğişt z-dlari bor. Kiçik, xususiy korxonalar faoliyat körsatadi. Tumanda şirkat, fermer xöjaliklari mavjud. Q.x.da foydalaniladigan yerlarga paxta, don, kartoşka, sabzavot va poliz, yem-xaşak ekinlari ekiladi. Mevazor, tokzor va tutzorlar bor.

Tuman xöjaliklarida qoramol, qöy va eçki boqiladi.

P.t.da 98 umumiy ta'lim maktabi, 2 musiqa, 3 sport, 1 futbol maktablari, 2 adabiyot va til markazi, Çelak sanoat-transport, Payariq, Al Buxoriy q. x. kollejlari mavjud. Markaziy kutubxona va uning 61 tarmoği, 2 bolalar, 1 maxsus kutubxona, markaziy madaniyat uyi, şahar, 24 qişloq madaniyat uylari, 3 avtoklub, xalq teatri işlab turibdi.

Tumandagi markaziy kasalxona va uning Çelak, N.Azizov, Oxunboboyev, Navoiy, Oqqörğon, Költösin hududiy bölimlari, 2 tez tibbiy yordam bölimi (jami 565 davolaş örni), 2 poliklinika, 30 qişloq vraçlik punkti, 47 feldşer-akuşerlik punktida 284 vraç, 1825 örta va kiçik tibbiy xodim işlaydi. Tuman hududidan Samarqand — Payariq — Qöşrabot yöllari orqali Navoiy, Jizzax viloyatiga, Samarqand — Çelak — Mitan orqali Qöşrabottumani hamda Navoiy viloyati yönalişi böyiça avtobuslar qatnaydi.

Tumandagi tarixiy va me'moriy yodgorliklar içida eng yirigi Imom al-Buxoriy yodgorlik majmuidir (q. Buxoriy yodgorlik majmui). Payariq ş.ning şim. qismida Tohir şayx maqbarasi va masjidi bor. Çelaktepa, Şörtepa, Uçtepa, Yigirmatepa, Ernazartepa, Qorovultepa, Moylitepa, Yöltepa kabi tepaliklar saqlanib qolingan.

Q.: Buxoriy yodgorlik majmui

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ПАЙАРИҚ ТУМАНИ - Самарқанд вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган (маркази Челак қишлоғи бўлган). 1953 й. П.т.нинг бир қисмидан Наримонов тумани тузилган. 1959 й.да Наримонов тумани П.т.га қўшилган (маркази Наримонов қишлоғи). 1991 й.да П.т.дан Челак тумани ажралиб чиққан. 2001 й.да яна П.т. б-н Челак туманлари бирлаштирилиб, улар негизида П.т. ташкил қилинди (маркази Пайариқш.). П.т. ўртача 610 м баландликда. Шим.-ғарбдан вилоятнинг Қўшработ, ғарбдан Иштихон, жан.дан Оқдарё ва Жомбой туманлари, шим.дан Жиззах вилоятининг Фориш, шим.-шарқдан Ғаллаорол туманлари б-н чегарадош. Майд. 1,29 минг км2. Ахрлиси 182,9 минг киши (2003). Туманда 2 шаҳар (Пайариқ, Челак), 6 қишлоқ фуқаролари йиғини (Гулистон, Кўкдала, Кўлтўсин, Саноат, Чоштепа, Қорасув) бор. Туман маркази — Пайариқ ш.

Табиати. Туман ҳудуди Нурота тоғ тизмаларининг жан.да жойлашган. Рельефи шим.да тоғлар, адирлар, тоғ оралиғи ботиқлари, жан. қисми текисликдан иборат. Тупроқлари, асосан, оч бўз тупроқ, тоғ этакларида тўқ бўз тупроқ, жигарранг ва қўнғир тоғ-ўрмон тупроқлари.

Ёввойи ўсимликлардан шувоқшўра аралаш эфемерлар, буғдойиқ ва тоғчалачўл ўсимликлари ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, чиябўри, қуён, жайран, жайра, геккон калтакесаги, тошбақа, сариқ илон, эчкемар, кўрсичқон, типратикан, каламуш, қушлардан сўфитўрғай, чумчуқ, чуғурчиқ, зарғалдоқ ва б. учрайди. Иқлими кескин континентал. Йиллик ўртача т-ра 13,4°, янв.нинг ўртача т-раси — 1,2°, июлники 27°. Энг юқори т-ра 45°, энг паст т-ра —28°. Вегетация даври 196 кун. Йиллик ўртача ёғин 312 мм, асосан, қишда ва баҳорда ёғади. Тоғлардан оқиб тушадиган майда сойлар баҳор ойларида Сағаноқсойга бориб қуйилади. Жан. текислик қисмидан Зарафшон дарёсининг ирмоқлари — Қорасув ва б. майда сойлар оқиб ўтади. Экинларни суғоришда Зарафшон ва б. дарё ҳамда сойлардан фойдаланилади.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, туркман, қозоқ, тожик, рус, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 142 киши.

Хўжалиги. Туманда пахтачилик б-н бирга дон етиштириш ва чорвачилик муҳим тармоқлардан ҳисобланади. Туманда «Балтимор» Россия — Америка қўшма корхонасида консерва, компот, томат маҳсулотлари ишлаб чиқарилади. Қурилиш озиқ-овқат саноати корхоналари мавжуд. Пахта тозалаш, ғишт з-длари бор. Кичик, хусусий корхоналар фаолият кўрсатади. Туманда ширкат, фермер хўжаликлари мавжуд. Қ.х.да фойдаланиладиган ерларга пахта, дон, картошка, сабзавот ва полиз, ем-хашак экинлари экилади. Мевазор, токзор ва тутзорлар бор.

Туман хўжаликларида қорамол, қўй ва эчки боқилади.

П.т.да 98 умумий таълим мактаби, 2 мусиқа, 3 спорт, 1 футбол мактаблари, 2 адабиёт ва тил маркази, Челак саноат-транспорт, Пайариқ, Ал Бухорий қ. х. коллежлари мавжуд. Марказий кутубхона ва унинг 61 тармоғи, 2 болалар, 1 махсус кутубхона, марказий маданият уйи, шаҳар, 24 қишлоқ маданият уйлари, 3 автоклуб, халқ театри ишлаб турибди.

Тумандаги марказий касалхона ва унинг Челак, Н.Азизов, Охунбобоев, Навоий, Оққўрғон, Кўлтўсин ҳудудий бўлимлари, 2 тез тиббий ёрдам бўлими (жами 565 даволаш ўрни), 2 поликлиника, 30 қишлоқ врачлик пункти, 47 фельдшер-акушерлик пунктида 284 врач, 1825 ўрта ва кичик тиббий ходим ишлайди. Туман ҳудудидан Самарқанд — Пайариқ — Қўшработ йўллари орқали Навоий, Жиззах вилоятига, Самарқанд — Челак — Митан орқали Қўшработтумани ҳамда Навоий вилояти йўналиши бўйича автобуслар қатнайди.

Тумандаги тарихий ва меъморий ёдгорликлар ичида энг йириги Имом ал-Бухорий ёдгорлик мажмуидир (қ. Бухорий ёдгорлик мажмуи). Пайариқ ш.нинг шим. қисмида Тоҳир шайх мақбараси ва масжиди бор. Челактепа, Шўртепа, Учтепа, Йигирматепа, Эрназартепа, Қоровултепа, Мойлитепа, Йўлтепа каби тепаликлар сақланиб қолинган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.