Payariq tumani

Payariq tumani — Özbekistonning Samarqand viloyatidagi ma'muriy tuman. Uning markazi — Payariq şahri. ÖzME'ga köra, tuman maydoni taxminan 1290 km², hududining örtaça balandligi dengiz sathidan 610 m. Özbekça Vikipediyaga köra, 2026-yil 1-aprel holatiga tumanda 286 ming kişidan ortiq aholi yaşaydi.12

Tuman 1926-yil 29-sentyabrda taşkil etilgan, dastlab uning markazi Çelak qişloği bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1938-yilda tuman Samarqand viloyati tarkibiga kiritilgan. ÖzME'ga köra, 1953-yilda tumanning bir qismidan Narimonov tumani ajratib olingan, 1959-yilda esa u yana Payariq tumaniga qöşilgan va markaz Narimonov qişloğiga köçirilgan. 1991-yilda Payariqdan Çelak tumani ajralib çiqqan, 2001-yilda ikkala tuman qayta birlaştirilib, markazi Payariq şahri bölgan yagona tuman taşkil etilgan.

Tuman şimoli-ğarbda Qöşrabot, ğarbda Iştixon, janubda Oqdaryo va Jomboy tumanlari, şimolda Jizzax viloyatining Foriş, şimoli-şarqda esa Ğallaorol tumanlari bilan qöşni. Tumanda ikkita şahar — Payariq va Çelak bor. Rusça Vikipediyaga köra, 2011-yil boşida tarkibida yana 9 ta şaharça va 11 ta qişloq fuqarolari yiğini bölgan.

Hudud Nurota toğ tizmalarining janubida joylaşgan. Şimoliy qismini toğlar, adirlar va toğ oraliği botiqlari, janubiy qismini tekislik egallaydi. Tuproqlari asosan oç böz, toğ etaklarida töq böz, balandroq joylarda jigarrang va qönğir toğ-örmon tuproqlaridir.

ÖzME'ga köra, iqlimi keskin kontinental: yillik örtaça harorat 13,4°, yanvarda örtaça −1,2°, iyulda 27° atrofida; mutlaq maksimum 45°, minimum −28° gaça yetadi. Yiliga 312 mm yoğin tuşadi, uning asosiy qismi qiş va bahorga töğri keladi. Vegetatsiya davri 196 kun. Toğlardan tuşadigan mayda soylar bahorda Sağanoqsoyga quyiladi, janubiy tekislikdan Zarafşon daryosining irmoqlari, jumladan Qorasuv oqib ötadi. Ekinlar Zarafşon suvi va mahalliy soylar hisobiga suğoriladi.

Ösimliklardan şuvoq va şöra aralaş efemerlar, buğdoyiq va toğ çala çöl ösimliklari uçraydi. Hayvonot olami ança xilma-xil: böri, tulki, çiyaböri, quyon, jayra, toşbaqa, eçkemar, tipratikan, quşlardan söfitörğay, çuğurçiq va zarğaldoq yaşaydi.

Aholining asosiy qismini özbeklar taşkil etadi; turkman, qozoq, tojik, rus va tatarlar ham istiqomat qiladi. Özbekça Vikipediyaga köra, aholining qariyb uçdan ikki qismi qişloq joylarda yaşaydi.

Tuman iqtisodiyotida paxtaçilik, ğallaçilik va çorvaçilik yetakçi örin tutadi. Kartoşka, sabzavot, poliz va yem-xaşak ekinlari ham ekiladi, mevazor, tokzor va tutzorlar bor; xöjaliklarda qoramol, qöy va eçki boqiladi. ÖzME'ga köra, sanoatda paxta tozalaş va ğişt zavodlari, oziq-ovqat korxonalari hamda meva-sabzavot konservalari işlab çiqaradigan qöşma korxona faoliyat körsatgan.

Tumanda yuzga yaqin umumiy ta'lim maktabi, musiqa va sport maktablari, kasb-hunar kollejlari, markaziy kutubxona va uning tarmoqlari, madaniyat uylari va xalq teatri, markaziy kasalxona va qişloq vraçlik punktlari bor. Samarqanddan Payariq orqali Qöşrabot, Navoiy viloyati va Jizzax viloyatiga avtobuslar qatnaydi.

Tumandagi eng yirik ziyoratgoh — muhaddis Imom Al-Buxoriy xotirasiga bağişlangan yodgorlik majmui. ÖzME'ga köra, Payariq şahrining şimolida Tohir şayx maqbarasi va masjidi saqlangan, tuman hududida Çelaktepa, Şörtepa, Uçtepa, Yigirmatepa, Qorovultepa kabi qadimiy tepaliklar bor.