Portlaş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 353–354-b. — ziyouz.com
Portlaş — oniy vaqtda çegaralangan hajmda katta miqdorda energiya ajralib çiqiş jarayoni. Ma'lum xajmni egallab turgan modda P. natijasida energiya ajratib, atrofdagi muhitni juda katta kuç b-n harakatga kelti-ruvçi yuqori bosimdagi qizigan gazga aylanadi. P. qattiq jismda uning yemirilişi va parçalanişi b-n kuzatiladi. Muhitningt-rasi, ziçligi, bosimining keskin kötarilişidan yuzaga kelgan harakat P. tölqini deyiladi. Bu tölqin muhitda juda katta tezlik b-n harakatlanadi. P. vakuumda yuz bersa, P. energiyasi turli tomonga katta tezlik b-n uçib çikadigan portlovçi moddalarning kinetik energiyasiga aylanadi va atrofdagi turli obyektlarga nisbatan mexanik ta'sirni yuzaga keltiradi. P. joyidan uzoklaşgan sari P. tölqinining ta'siri kuçsizlana boradi. Energiya manbainingtabiati va u qanday yöl b-n ajralib çiqişiga qarab P. bir neça turga bölinadi. Kimyoviy portlovçi moddalar kimyoviy böliniş xossasiga ega; bunda molekulalararo boğlaniş energiyasi issiqlik energiyasi sifatida ajralib çikali. Portlovçi moddalar uçun t-ra oşişi kimyoviy böliniş tezligini ifodalaydi. Nisbatan past t-rada kimyoviy böliniş juda sekin yuz bera-di, natijada portlovçi modda b-n atrof muhit orasida issiklik muvoza-nati yuzaga keladi. Agar ajralib çiquvçi issiklikning moddadan taşqariga çiqib ketmasligiga şaroit yaratilsa, t-ra oşişi b-n kimyoviy böliniş jarayoni tezlaşadi, bunga issiqlik ajratib portlaş deyiladi. Yana şunday P. jarayoni borki, bunda kimyoviy özgariş portlovçi modda böylab birin-ketin qatlamdan qatlamgatölqin körinişida tarqaladi. Moddaning ol-dingi holatidan juda yuqori bosimli va t-rali holatga keskin ötişini ta'minlovçi bunday tölqin zarba tölqinidir (yana q. Detonatsiya).
Moddalarning fundamental özgarişlari b-n boğliq bölgan yadro P.lari ham mavjud. Bu P. atom yadrosiningtarkibiga kiruvçi elementar zarra (proton, neytron) larning boğlaniş energiyasi ajralib çikişiga asoslangan. Modda ato-mi yadrosining parçalanişi natijasida nisbatan yengil yadroli elementlar hosil böladi. Yadrolarning parçalanişi natijasida hosil bölgan yangi neytronlar boşqa yadrolarning parçalanişiga olib keladi va, nixryat, parçalaniş soni juda tez usadi. Şunday öz-özini tezlatuvçi jarayonga zanjir reaksiyasi deyiladi. 100 kg uran yoki plutoniy yadrolarining parçalanişi uçun kerakli vakt 10~6 s ni taşkil kiladi. Boşkariladigan zanjirli yadro reaksiyasi yadro reak-torida amalga oşiriladi.
Katta mikdordagi energiya ajralib çikadigan yadro reaksiyasining yana boşka turi — yengil yadrolar sintezi reaksiyasi. Yuqori t-rada yuz beruvçi sintez jarayeni termoyadro reaksiyasi deyiladi. Deyteriy yadrosining (vodorod izotopi 2N) sintezida şunça massadagi uranning parçalanişida ajralib çiqadigan energiyadan 3 marta köp energiya ajralib çiqadi. Sintezga kerakli t-raga erişiş uçun uran va plutonning yadro reaksiyasidan foydalaniladi. Yuqorida körsatilgan P. turlarida ajralib çiqadigan energiya moddalarning molekulyar va yadro boğlaniş energiyasidir. P. ning yana şunday turlari borki, ularda ajralib çiqadigan energiya taşqi manbadan yuboriladi. Şunday P.ga misol qilib muhitning kuçli elektr razrya-dini oliş mumkin. Bunda elektr energiyasi razryadli oraliqda muhitni yuqori t-ra va bosimli ionlaşgan gazga aylantiruvçi issiqlik körinişida ajralib çiqadi. Fokuslantirilgan lazer nurini jismga ta'sir qildiriş yöli b-n ham P. hodisasini hrsil qiliş mumkin.
Tabiatda P.ni hosil qiladigan juda köp hodisalar mavjud. Çaqmoq vaqtida atmosferadagi elektr razryadlari, vulqonlarning tösatdan otilişi, yirik meteoritlarning yer yuziga tuşişi turli P.larga misol böla oladi. Tungus meteoritining (1907) Yerga tuşişi natijasida yuz bergan portlaşda ~107 t trinitroluolning portlaşida hosil böladigan energiyaga teng energiya ajralib çiqqan.
Kimyoviy portlovçi moddalar buziş işlarida asosiy vosita hisoblanadi. Yadro P.larining buziş qobiliyati yuqori. Bitta yadro bombasining P.idagi energiya 10 mln. t kimyoviy portlovçi moddaning energiyasiga ekviva-lentdir.
P. ilmiy tadqiqot işlarida ham keng qöllaniladi. P. gaz, suyuqlik va qattiq jismlarning yuqori bosim va t-radagi xususiyatlarini tekşirişda, fizikaning nomuvozanat jarayonlarida — turli muhitlarda massa, energiya va impulslarning uzatilişini, moddalarning faza ötişlari mexanizmlarini, kimyoviy reaksiya va b. hodisalarni örganişda juda muhim. P. foy-dali qazilmalar joylaşgan yerni aniklaş va ularni oçişda, yöl, töğon va toğlardagi tonnel qurilişlarini bajarişda P. jarayonidan keng foydalaniladi (q. Portlatuv işlari).
Q.: Detonatsiya, Portlatuv işlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПОРТЛАШ — оний вақтда чегараланган ҳажмда катта миқдорда энергия ажралиб чиқиш жараёни. Маълум хажмни эгаллаб турган модда П. натижасида энергия ажратиб, атрофдаги муҳитни жуда катта куч б-н ҳаракатга келти-рувчи юқори босимдаги қизиган газга айланади. П. қаттиқ жисмда унинг емирилиши ва парчаланиши б-н кузатилади. Муҳитнингт-раси, зичлиги, босимининг кескин кўтарилишидан юзага келган ҳаракат П. тўлқини дейилади. Бу тўлқин муҳитда жуда катта тезлик б-н ҳаракатланади. П. вакуумда юз берса, П. энергияси турли томонга катта тезлик б-н учиб чикадиган портловчи моддаларнинг кинетик энергиясига айланади ва атрофдаги турли объектларга нисбатан механик таъсирни юзага келтиради. П. жойидан узоклашган сари П. тўлқинининг таъсири кучсизлана боради. Энергия манбаинингтабиати ва у қандай йўл б-н ажралиб чиқишига қараб П. бир неча турга бўлинади. Кимёвий портловчи моддалар кимёвий бўлиниш хоссасига эга; бунда молекулалараро боғланиш энергияси иссиқлик энергияси сифатида ажралиб чикали. Портловчи моддалар учун т-ра ошиши кимёвий бўлиниш тезлигини ифодалайди. Нисбатан паст т-рада кимёвий бўлиниш жуда секин юз бера-ди, натижада портловчи модда б-н атроф муҳит орасида иссиклик мувоза-нати юзага келади. Агар ажралиб чиқувчи иссикликнинг моддадан ташқарига чиқиб кетмаслигига шароит яратилса, т-ра ошиши б-н кимёвий бўлиниш жараёни тезлашади, бунга иссиқлик ажратиб портлаш дейилади. Яна шундай П. жараёни борки, бунда кимёвий ўзгариш портловчи модда бўйлаб бирин-кетин қатламдан қатламгатўлқин кўринишида тарқалади. Модданинг ол-динги ҳолатидан жуда юқори босимли ва т-рали ҳолатга кескин ўтишини таъминловчи бундай тўлқин зарба тўлқинидир (яна қ. Детонация).
Моддаларнинг фундаментал ўзгаришлари б-н боғлиқ бўлган ядро П.лари ҳам мавжуд. Бу П. атом ядросинингтаркибига кирувчи элементар зарра (протон, нейтрон) ларнинг боғланиш энергияси ажралиб чикишига асосланган. Модда ато-ми ядросининг парчаланиши натижасида нисбатан енгил ядроли элементлар ҳосил бўлади. Ядроларнинг парчаланиши натижасида ҳосил бўлган янги нейтронлар бошқа ядроларнинг парчаланишига олиб келади ва, нихрят, парчаланиш сони жуда тез усади. Шундай ўз-ўзини тезлатувчи жараёнга занжир реакцияси дейилади. 100 кг уран ёки плутоний ядроларининг парчаланиши учун керакли вакт 10~6 с ни ташкил килади. Бошкариладиган занжирли ядро реакцияси ядро реак-торида амалга оширилади.
Катта микдордаги энергия ажралиб чикадиган ядро реакциясининг яна бошка тури — енгил ядролар синтези реакцияси. Юқори т-рада юз берувчи синтез жараени термоядро реакцияси дейилади. Дейтерий ядросининг (водород изотопи 2Н) синтезида шунча массадаги ураннинг парчаланишида ажралиб чиқадиган энергиядан 3 марта кўп энергия ажралиб чиқади. Синтезга керакли т-рага эришиш учун уран ва плутоннинг ядро реакциясидан фойдаланилади. Юқорида кўрсатилган П. турларида ажралиб чиқадиган энергия моддаларнинг молекуляр ва ядро боғланиш энергиясидир. П. нинг яна шундай турлари борки, уларда ажралиб чиқадиган энергия ташқи манбадан юборилади. Шундай П.га мисол қилиб муҳитнинг кучли электр разря-дини олиш мумкин. Бунда электр энергияси разрядли оралиқда муҳитни юқори т-ра ва босимли ионлашган газга айлантирувчи иссиқлик кўринишида ажралиб чиқади. Фокуслантирилган лазер нурини жисмга таъсир қилдириш йўли б-н ҳам П. ҳодисасини ҳрсил қилиш мумкин.
Табиатда П.ни ҳосил қиладиган жуда кўп ҳодисалар мавжуд. Чақмоқ вақтида атмосферадаги электр разрядлари, вулқонларнинг тўсатдан отилиши, йирик метеоритларнинг ер юзига тушиши турли П.ларга мисол бўла олади. Тунгус метеоритининг (1907) Ерга тушиши натижасида юз берган портлашда ~107 т тринитролуолнинг портлашида ҳосил бўладиган энергияга тенг энергия ажралиб чиққан.
Кимёвий портловчи моддалар бузиш ишларида асосий восита ҳисобланади. Ядро П.ларининг бузиш қобилияти юқори. Битта ядро бомбасининг П.идаги энергия 10 млн. т кимёвий портловчи модданинг энергиясига эквива-лентдир.
П. илмий тадқиқот ишларида ҳам кенг қўлланилади. П. газ, суюқлик ва қаттиқ жисмларнинг юқори босим ва т-радаги хусусиятларини текширишда, физиканинг номувозанат жараёнларида — турли муҳитларда масса, энергия ва импульсларнинг узатилишини, моддаларнинг фаза ўтишлари механизмларини, кимёвий реакция ва б. ҳодисаларни ўрганишда жуда муҳим. П. фой-дали қазилмалар жойлашган ерни аниклаш ва уларни очишда, йўл, тўғон ва тоғлардаги тоннель қурилишларини бажаришда П. жараёнидан кенг фойдаланилади (қ. Портлатув ишлари).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.