Qazilma kömir
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14–15-b. — ziyouz.com
Qazilma kömir — qattiq holatdagi yonuvçi foydali qazilma; tuban va yuksak ösimliklarning özgariş mahsuli bölib, çökindi toğ jinslari orasida qatlam qörinişida yotadi. Tarkibida organik mineral aralaşmalar va namlik 50% gaça böladi. Q.k. foydali qazilmalarning eng köp tarqalgan turlaridan biri, Yer şarining barça materiklarida uçraydi, 3000 dan ortiq kömir konlari va havzalari ma'lum. Q.k. Yer pöstida qatlam, qatlamsimon va linza körinişidagi yotqiziqlar holida böladi hamda yaxlit, qatqatli yoki donador teksturaga ega. Rangi jigarrangdan qoragaça. Q.k. energetik xom aşyoning asosiy turlaridan biri; uning dunyo böyiça yoqilğienergetika balansidagi uluşi 30—35% ni taşkil etadi. Q.k.dan sanoatning turli sohalarida: elektroenergiya, metallurgiya uçun koks işlab çiqarişda, energetik maqsadlarda yoqiş uçun, kimyoviy qayta işlaş yöli bilan turli xil (300 dan ortiq) mahsulot olişda foydalaniladi. Q.k. dan germaniy, galiy ajratib olinadi. Asosiy komponenti — organik moddaning tarkibiga köra, Q.k. 3 genetik guruhga bölinadi: gumolitlar (qönğir kömir, toşkömir va antratsit), sapropelitlar va saprogumolitlar. Köproq uçraydiganlari gumolitlar bölib, quruqliqdagi yuksak ösimliklar qoldiqlaridan paydo böladi. Ular qöproq botqoqlik, qöltiq, laguna va çuçuk suvli havzalarda hosil bölib — avtoxton töplaniş; quruqlikdan ösimliklar va ularning özgariş mahsullarini yaqin joylaşgan turğun suv havzalariga köçirilişi natijasida nisbatan kamroq töplanganlari — alloxton töplaniş deyiladi. Töplanib qolgan ösimlik qoldiqlari biokimyoviy parçalanişi natijasida torfga aylanadi; bunda suvli muhitning kimyoviy tarkibi va suvliligi muhim ta'sir körsatadi. Sapropelitlarning köp kulli turlari yonuvçi slanetslar deb ataladi. Q.k.da mineralli qöşimçalar manbai bölib, kömir hosil qiluvçi ösimliklarning noorganik tarkibiy qismlari, torf hosil bölgan joyga suv va şamol yordamida keltirilgan terrigen materiallar; şuningdek, torfzorlarda sirkulyatsiya qiluvçi suv aralaşmalaridan ajralib çiquvçi mineralli yangi hosilalar bölişi mumkin. Mineral aralaşmalarning tarkibi — kvars, gilli minerallar (asosan, kaolinitlar), dala şpatlari, pirit, markazit, karbonatlar va 51, A1, Ğe, Sa, M$, K, N8, T1, siyrak va tarqoq elementlar (11, Oye, Sa, V va boşqalar) dan iborat. Torfzorlar ustini qoplaydigan jinslar paydo bölişi bilan torf hosil böliş jarayoni tugaydi. Nisbatan yuqori bölmagan t-ra va bosimda paydo bölgan diagenetik (ziçlaşiş, çökindilarning degidratsiyasi, gaz ajralib çiqişi) va tiklaniş xarakteriga ega bölgan biokimyoviy jarayonlar torflarni qönğir qömirga aylanişiga olib keladi. Yuqori t-ra va bosimning uzoq muddatli ta'siri natijasida qönğir kömirlar toşkömirga, ular esa, antratsitlarga aylanadi (q. Qönğir kömir, Toşkömir, Antratsit). Kömir hosil böliş jarayoni regional geologik jarayonlardan biri bölib, barça kontinentlarning hududlarida kuzatiladi. Kömirli formatsiyalarning uzluksiz tarqaliş maydoni bir neça km2 dan yuz ming km2 gaça, qalinligi bir neça ön m dan bir neça km gaça, ulardagi qatlamlar soni bir neça yuzga yetadi. Yirik masştabdagi kömirlaniş jarayoni platformali oblastlarga töğri keladi.
Q.: Antratsit, Toşkömir, Toşkömir
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚАЗИЛМА КЎМИР — қаттиқ ҳолатдаги ёнувчи фойдали қазилма; тубан ва юксак ўсимликларнинг ўзгариш маҳсули бўлиб, чўкинди тоғ жинслари орасида қатлам қўринишида ётади. Таркибида органик минерал аралашмалар ва намлик 50% гача бўлади. Қ.к. фойдали қазилмаларнинг энг кўп тарқалган турларидан бири, Ер шарининг барча материкларида учрайди, 3000 дан ортиқ кўмир конлари ва ҳавзалари маълум. Қ.к. Ер пўстида қатлам, қатламсимон ва линза кўринишидаги ётқизиқлар ҳолида бўлади ҳамда яхлит, қатқатли ёки донадор текстурага эга. Ранги жигаррангдан қорагача. Қ.к. энергетик хом ашёнинг асосий турларидан бири; унинг дунё бўйича ёқилғиэнергетика балансидаги улуши 30—35% ни ташкил этади. Қ.к.дан саноатнинг турли соҳаларида: электроэнергия, металлургия учун кокс ишлаб чиқаришда, энергетик мақсадларда ёқиш учун, кимёвий қайта ишлаш йўли билан турли хил (300 дан ортиқ) маҳсулот олишда фойдаланилади. Қ.к. дан германий, галий ажратиб олинади. Асосий компоненти — органик модданинг таркибига кўра, Қ.к. 3 генетик гуруҳга бўлинади: гумолитлар (қўнғир кўмир, тошкўмир ва антрацит), сапропелитлар ва сапрогумолитлар. Кўпроқ учрайдиганлари гумолитлар бўлиб, қуруқлиқдаги юксак ўсимликлар қолдиқларидан пайдо бўлади. Улар қўпроқ ботқоқлик, қўлтиқ, лагуна ва чучук сувли ҳавзаларда ҳосил бўлиб — автохтон тўпланиш; қуруқликдан ўсимликлар ва уларнинг ўзгариш маҳсулларини яқин жойлашган турғун сув ҳавзаларига кўчирилиши натижасида нисбатан камроқ тўпланганлари — аллохтон тўпланиш дейилади. Тўпланиб қолган ўсимлик қолдиқлари биокимёвий парчаланиши натижасида торфга айланади; бунда сувли муҳитнинг кимёвий таркиби ва сувлилиги муҳим таъсир кўрсатади. Сапропелитларнинг кўп кулли турлари ёнувчи сланецлар деб аталади. Қ.к.да минералли қўшимчалар манбаи бўлиб, кўмир ҳосил қилувчи ўсимликларнинг ноорганик таркибий қисмлари, торф ҳосил бўлган жойга сув ва шамол ёрдамида келтирилган терриген материаллар; шунингдек, торфзорларда циркуляция қилувчи сув аралашмаларидан ажралиб чиқувчи минералли янги ҳосилалар бўлиши мумкин. Минерал аралашмаларнинг таркиби — кварц, гилли минераллар (асосан, каолинитлар), дала шпатлари, пирит, марказит, карбонатлар ва 51, А1, Ғе, Са, М$, К, N8, Т1, сийрак ва тарқоқ элементлар (11, Ое, Са, V ва бошқалар) дан иборат. Торфзорлар устини қоплайдиган жинслар пайдо бўлиши билан торф ҳосил бўлиш жараёни тугайди. Нисбатан юқори бўлмаган т-ра ва босимда пайдо бўлган диагенетик (зичлашиш, чўкиндиларнинг дегидрацияси, газ ажралиб чиқиши) ва тикланиш характерига эга бўлган биокимёвий жараёнлар торфларни қўнғир қўмирга айланишига олиб келади. Юқори т-ра ва босимнинг узоқ муддатли таъсири натижасида қўнғир кўмирлар тошкўмирга, улар эса, антрацитларга айланади (қ. Қўнғир кўмир, Тошкўмир, Антрацит). Кўмир ҳосил бўлиш жараёни регионал геологик жараёнлардан бири бўлиб, барча континентларнинг ҳудудларида кузатилади. Кўмирли формацияларнинг узлуксиз тарқалиш майдони бир неча км2 дан юз минг км2 гача, қалинлиги бир неча ўн м дан бир неча км гача, улардаги қатламлар сони бир неча юзга етади. Йирик масштабдаги кўмирланиш жараёни платформали областларга тўғри келади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.