Qazilma kömir
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Qazilma kömir — qadimgi ösimlik qoldiqlari uzoq geologik vaqt davomida Yer bağrida özgarişi natijasida paydo bölgan qattiq yonuvçi foydali qazilma. U çökindi toğ jinslari orasida qatlam, qatlamsimon yoki linzasimon uyumlar holida yotadi, rangi jigarrangdan qoragaça böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, kömir asosan ugleroddan, oz miqdorda vodorod, oltingugurt, kislorod va azotdan tarkib topgan.12
Hosil bölişi
13ÖzME'ga köra, kömirning köp qismi gumolitlar deb ataladigan guruhga kiradi: ular quruqlikdagi yuksak ösimliklar qoldiqlaridan paydo böladi. Ösimliklar botqoqlik, qöltiq, laguna va çuçuk suvli havzalarda örnida töplansa, bu avtoxton töplaniş, yaqin atrofdan oqizib keltirilsa — alloxton töplaniş deyiladi. Ösimlik qoldiqlari biokimyoviy parçalanib, avval torfga aylanadi. Torf qatlami ustini boşqa jinslar qoplagaç, uning hosil bölişi tugaydi.
Torf çuqurlikka tuşgan sari harorat va bosim ta'sirida ziçlaşadi, suvini va gazlarini yöqotadi. Natijada u avval qönğir kömirga, söngra toşkömirga, eng oxirida antratsitga aylanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu jarayonda haroratning ahamiyati bosim yoki köminiş muddatidan ança katta. Rusça Vikipediya bu özgarişni kömirning regional metamorfizmi deb ataydi va uning yakuniy bosqiçida antratsit grafitga xos kristall tuzilişga ega bölişini qayd etadi.
Inglizça Vikipediyaga köra, kömir qatlamlarining 90 foizi karbon va perm davrlarida, tropik mintaqadagi ulkan botqoq örmonlar örnida töplangan.
Tarkibi va turlari
13ÖzME kömirni organik moddasining tabiatiga köra uç genetik guruhga ajratadi: gumolitlar (qönğir kömir, toşkömir va antratsit), sapropelitlar va saprogumolitlar. Sapropelitlarning kuli köp turlari yonuvçi slanetslar deb ataladi. Kömirda namlik va mineral aralaşmalar uluşi 50 foizgaça yetişi mumkin; aralaşmalar asosan kvars, gil minerallari, dala şpatlari, pirit va karbonatlardan iborat. Rusça Vikipediyaga köra, toşkömirning organik moddasida 75–92 foiz uglerod bor.
Tarqalişi
13Kömir eng köp tarqalgan foydali qazilmalardan biri bölib, barça materiklarda uçraydi; ÖzME'ga köra, dunyoda 3000 dan ortiq kömir koni va havzasi ma'lum. Kömirli qatlamlar bir neça kvadrat kilometrdan yuz ming kvadrat kilometrgaça maydonni egallaşi, ularning qalinligi bir neça kilometrga, qatlamlar soni esa bir neça yuztaga yetişi mumkin. Yirik kömir havzalari asosan platformalarda joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, dunyoda kömirni eng köp qazib oluvçi va iste'mol qiluvçi mamlakat — Xitoy: u jahon kömirining qariyb yarmini qazib oladi, undan keyin Hindiston turadi. Indoneziya va Avstraliya eng yirik eksportçilardir.
Foydalanilişi
13Kömir asosan yoqilği sifatida işlatiladi. ÖzME'ga köra, undan elektr energiyasi oliş, metallurgiya uçun koks tayyorlaş, kimyoviy qayta işlaş yöli bilan 300 dan ortiq mahsulot oliş mumkin; ayrim kömirlardan germaniy va galliy ham ajratib olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2020-yilda kömir dunyoning birlamçi energiyasining qariyb törtdan birini, elektr energiyasining esa uçdan biridan köpini bergan.
Kömir qazib oliş va uni yoqiş atrof-muhit va salomatlikka jiddiy zarar yetkazadi. Inglizça Vikipediyaga köra, kömir — iqlim özgarişiga sabab bölayotgan karbonat angidridning eng yirik manbai; şu bois köp mamlakatlar energetik ötiş doirasida undan foydalanişni kamaytirmoqda.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qazilma kömir // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3777 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQazilma kömir. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3777
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3777
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Coalen.wikipedia.org
- 2Rusça Vikipediya: Каменный угольru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.