Qoğoz

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 327–328-b. — ziyouz.com

Qoğoz — asosan, ösimlik tolalaridan tayyorlanadigan yupqa material. Turli xil jinsdagi daraxt yoğoçi va bir yillik ösimlik sellyulozasi hamda yoğoç massasidan işlanadi. Q. massasiga ösimlik tolalaridan taşqari turli qöşimça (töldirgiç)lar, mas, oq tus beradigan, ziç, silliq qiladigan, böyoq oliş xususiyatini yaxşilaydigan mineral moddalar (kaolin, talk va b.); siyohni yoyiltirmaydigan yoki qoğozni puxta va ziç qiladigan yelimlovçi materiallar (kani-fol yelimi, kraxmal, smola va h.k.); böyagiçlar, kimyoviy tolalar va b. qöşiladi.

Q. dastlab (2-a.) Xitoyda olingan. Say Lun ösimlik tolalarining suvli bötqasini tördan ötkazib, Q. olişga muyassar bölgan. Bu usul köp vaqtlargaça sir saqlab kelindi, 6-a. boşlarida Yaponiyada joriy qilindi. 6—8-a.larda Q. işlab çiqariş Osiyodagi boşqa mamlakatlarga tarqaldi. 7-a.ning boşlaridan — 19-a.ning 1-yarmigaça Samarqandda işlab çiqarilgan Q. Turkistondagina emas, balki qöşni mamlakatlarda ham maşhur bölgan. Keyinçalik Q. tayyorlaş arablar orqali Eron, Şim. Afrika va Kiprga, keyinroq esa Ispaniya, Marokaş va b. mamlakatlarga yoyildi. Q. bungaça yozuvda işlatib kelinayotgan papirus va b. materiallarni siqib çiqardi. Keyinçalik (taxm. 10-a.da)Q. işlab çiqariş Ispaniyadan Yevropadagi barça mamlakatlarga, şu jumladan, Rossiyaga ötdi. 15—16-a.larda kitob bosiş kaşf qilinganidan keyin q. işlab çiqariş sur'ati tezlaşdi. 17— 18-a. mobaynida Gollandiyada yangi tuyiş apparati — roll ixtiro qilindi, fransuz ixtiroçisi N. L. Rober qöl bilan uzluksiz aylantirib turiladigan sim törli Q. quyiş maşinasini yaratdi. Keyinçalik bu sodda maşinaga presslaş, quritiş, kalandr va rulon qilib öraş seksiyalari qöşildi.

19-a. 60-y.larida Q. maşinasi deyarli hozirgi Q. maşinasi kabi qismlardan iborat bölgan. Keyinçalik Q. maşinasining barça qismlari takomillaştirildi. Q. işlab çiqariş tezligi önlarça marta oşi-rildi. Latta xom aşyosi örniga yoğoç sellyulozasi tolalari işlatiladigan böldi. Qadimgi roll maşinasi uzluksiz işlaydigan tuyiş appa-ratlariga almaştirildi. Sintetik polimer smola va tolalar borgan sari köproq işlatiladigan böldi va Q. işlaş texnikasi takomillaştirildi (q. Sellyuloza).

Q.ning 600 dan ortiq turi bor. Q., asosan, yoziş, daftar va kitoblar çiqariş uçun işlatiladi. Köpçilik hollarda Q. va karton töqimaçilik, yogoç işlaş va şişa sanoati mahsu-lotlari bilan raqobatlaşmoqda. Ular turli metall buyumlari örnini egallamoqda, konstruksion, izolyatsiya-lovçi, qistirma, filtrlovçi, par-dozlovçi va h.k. materiallar sifatida işlatilmoqda.

Q. qanday maqsadlarda işlatilişiga köra, massasi (1m; da 4—250 g). qalinligi (4 mm dan 400 mm gaça). mexanik xossalari (uziliş uzunli-gi, siniş, eziliş, titiliş. siqiliş, buraliş), yelim olişi, kul-liligi, namliligi, rangi, oqlili-gi, silliqligi, singdiriş qobiliya-ti, havo, buğ, yoğ ötkazmasligi, die-lektrikligi va b. xossalari bilan ifo-dalanadi.

Xalqaro tasnifga köra, Q. quyidagilarga bölinadi: Matbuot Q. (bosmaxona, ofset, illyustratsiya, kartografiya, börlangan Q.) — juda silliqligi, oqligi, bosma böyoqni yaxşi singdirişi bilan ajraladi. Gazeta q. bilan gul (oboy) Q. ham şu sinfga oid. Yozuv Q. (yozuv, poçta, konvert, kartoçka Q) — yelim olişi, singdiriş xususiyatining kiçikligi, juda silliqligi bilan ajraladi. Çizmaçilik-rasmçilik Q. (rasm, çizmaçilik, çiz-maçilik kalkasi Q.) — yelimni yaxşi oladi. Elektroizolyatsion Q. (kondensator, kabel, telefon, izo-lyatsion-örov Q.) — mexanik mustah-kamligi, dielektriklik xossasi yax-şiligi bilan ajraladi. Papiros Q. (mundştuk, papiros, sigaret, çekma Q.) — bu sinf Q.ning kompozitsiyasi. xossasi va tayyorlaniş texnologiyasi turliça. Şimuvçi Q. (filtr, bosma, singdiruvçi Q.) — fibra, pergament, sanitariyagigiyena mahsulotlari va b. tayyorlaşda işlatiladi. Apparat Q. (telegraf len-tasi, Krid lentasi, perfokarta Q.) — mexanik mustahkamligi bilan ifodalanadi. Yoruğlik sezgir Q. — mexanik mustahkamligi, yaxşi yelim olişi bilan ajraladi, fotografiyada işlatiladi (q. Fotografiya). Köçiriş Q. (kopirovka va köçiriş Q.) — maxsus işlov berib tayyorlanadi. Örov Q. — oziq-ovqat mahsulotlari va sanoat tovarlarini öraş uçun işlatiladi. Sanoat-texnika Q. (patron, jilvir, diffuzor tovuş yozib oliş, ip öraşda işlatiladigan va h.k.) — paxta tolasi, asbest, sun'iy tolalardan oddiy usulda işlab çiqariladi.

Q bötqasini tayyorlaş texnologiyasi tola materiallarini tuyiş; tolaga mos kompozitsiya tuziş; suspen-ziya, töldirgiç, böyagiçlar tayyorlaş; q. braklarini qayta işlaşni öz içiga oladi. Q. qogoz tayyorlaş maşinasida olinadi. U uzluksiz işlaydigan köp seksiyali agregat. Unda sersuv tola suspenziyasidan q. va ba'zi bir turdagi karton olinadi. Q. tayyorlaş maşinasi 2 asosiy turga: yassi törli (asosiy qoğoz turlari işlab çiqariladigan) va dumaloq törli (ba'zi qoğoz turlari va karton işlab çiqariladigan) tiplarga bölinadi.

Q.: Fotografiya, Sellyuloza

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОҒОЗ — асосан, ўсимлик толаларидан тайёрланадиган юпқа материал. Турли хил жинсдаги дарахт ёғочи ва бир йиллик ўсимлик целлюлозаси ҳамда ёғоч массасидан ишланади. Қ. массасига ўсимлик толаларидан ташқари турли қўшимча (тўлдиргич)лар, мас, оқ тус берадиган, зич, силлиқ қиладиган, бўёқ олиш хусусиятини яхшилайдиган минерал моддалар (каолин, тальк ва б.); сиёҳни ёйилтирмайдиган ёки қоғозни пухта ва зич қиладиган елимловчи материаллар (кани-фол елими, крахмал, смола ва ҳ.к.); бўягичлар, кимёвий толалар ва б. қўшилади.

Қ. дастлаб (2-а.) Хитойда олинган. Цай Лун ўсимлик толаларининг сувли бўтқасини тўрдан ўтказиб, Қ. олишга муяссар бўлган. Бу усул кўп вақтларгача сир сақлаб келинди, 6-а. бошларида Японияда жорий қилинди. 6—8-а.ларда Қ. ишлаб чиқариш Осиёдаги бошқа мамлакатларга тарқалди. 7-а.нинг бошларидан — 19-а.нинг 1-ярмигача Самарқандда ишлаб чиқарилган Қ. Туркистондагина эмас, балки қўшни мамлакатларда ҳам машҳур бўлган. Кейинчалик Қ. тайёрлаш араблар орқали Эрон, Шим. Африка ва Кипрга, кейинроқ эса Испания, Марокаш ва б. мамлакатларга ёйилди. Қ. бунгача ёзувда ишлатиб келинаётган папирус ва б. материалларни сиқиб чиқарди. Кейинчалик (тахм. 10-а.да)Қ. ишлаб чиқариш Испаниядан Европадаги барча мамлакатларга, шу жумладан, Россияга ўтди. 15—16-а.ларда китоб босиш кашф қилинганидан кейин қ. ишлаб чиқариш суръати тезлашди. 17— 18-а. мобайнида Голландияда янги туйиш аппарати — ролл ихтиро қилинди, француз ихтирочиси Н. Л. Робер қўл билан узлуксиз айлантириб туриладиган сим тўрли Қ. қуйиш машинасини яратди. Кейинчалик бу содда машинага пресслаш, қуритиш, каландр ва рулон қилиб ўраш секциялари қўшилди.

19-а. 60-й.ларида Қ. машинаси деярли ҳозирги Қ. машинаси каби қисмлардан иборат бўлган. Кейинчалик Қ. машинасининг барча қисмлари такомиллаштирилди. Қ. ишлаб чиқариш тезлиги ўнларча марта оши-рилди. Латта хом ашёси ўрнига ёғоч целлюлозаси толалари ишлатиладиган бўлди. Қадимги ролл машинаси узлуксиз ишлайдиган туйиш аппа-ратларига алмаштирилди. Синтетик полимер смола ва толалар борган сари кўпроқ ишлатиладиган бўлди ва Қ. ишлаш техникаси такомиллаштирилди (қ. Целлюлоза).

Қ.нинг 600 дан ортиқ тури бор. Қ., асосан, ёзиш, дафтар ва китоблар чиқариш учун ишлатилади. Кўпчилик ҳолларда Қ. ва картон тўқимачилик, ёгоч ишлаш ва шиша саноати маҳсу-лотлари билан рақобатлашмоқда. Улар турли металл буюмлари ўрнини эгалламоқда, конструкцион, изоляция-ловчи, қистирма, фильтрловчи, пар-дозловчи ва ҳ.к. материаллар сифатида ишлатилмоқда.

Қ. қандай мақсадларда ишлатилишига кўра, массаси (1м; да 4—250 г). қалинлиги (4 мм дан 400 мм гача). механик хоссалари (узилиш узунли-ги, синиш, эзилиш, титилиш. сиқилиш, буралиш), елим олиши, кул-лилиги, намлилиги, ранги, оқлили-ги, силлиқлиги, сингдириш қобилия-ти, ҳаво, буғ, ёғ ўтказмаслиги, диэ-лектриклиги ва б. хоссалари билан ифо-даланади.

Халқаро таснифга кўра, Қ. қуйидагиларга бўлинади: Матбуот Қ. (босмахона, офсет, иллюстрация, картография, бўрланган Қ.) — жуда силлиқлиги, оқлиги, босма бўёқни яхши сингдириши билан ажралади. Газета қ. билан гул (обой) Қ. ҳам шу синфга оид. Ёзув Қ. (ёзув, почта, конверт, карточка Қ) — елим олиши, сингдириш хусусиятининг кичиклиги, жуда силлиқлиги билан ажралади. Чизмачилик-расмчилик Қ. (расм, чизмачилик, чиз-мачилик калькаси Қ.) — елимни яхши олади. Электроизоляцион Қ. (конденсатор, кабель, телефон, изо-ляцион-ўров Қ.) — механик мустаҳ-камлиги, диэлектриклик хоссаси ях-шилиги билан ажралади. Папирос Қ. (мундштук, папирос, сигарет, чекма Қ.) — бу синф Қ.нинг композицияси. хоссаси ва тайёрланиш технологияси турлича. Шимувчи Қ. (фильтр, босма, сингдирувчи Қ.) — фибра, пергамент, санитариягигиена маҳсулотлари ва б. тайёрлашда ишлатилади. Аппарат Қ. (телеграф лен-таси, Крид лентаси, перфокарта Қ.) — механик мустаҳкамлиги билан ифодаланади. Ёруғлик сезгир Қ. — механик мустаҳкамлиги, яхши елим олиши билан ажралади, фотографияда ишлатилади (қ. Фотография). Кўчириш Қ. (копировка ва кўчириш Қ.) — махсус ишлов бериб тайёрланади. Ўров Қ. — озиқ-овқат маҳсулотлари ва саноат товарларини ўраш учун ишлатилади. Саноат-техника Қ. (патрон, жилвир, диффузор товуш ёзиб олиш, ип ўрашда ишлатиладиган ва ҳ.к.) — пахта толаси, асбест, сунъий толалардан оддий усулда ишлаб чиқарилади.

Қ бўтқасини тайёрлаш технологияси тола материалларини туйиш; толага мос композиция тузиш; суспен-зия, тўлдиргич, бўягичлар тайёрлаш; қ. бракларини қайта ишлашни ўз ичига олади. Қ. қогоз тайёрлаш машинасида олинади. У узлуксиз ишлайдиган кўп секцияли агрегат. Унда серсув тола суспензиясидан қ. ва баъзи бир турдаги картон олинади. Қ. тайёрлаш машинаси 2 асосий турга: ясси тўрли (асосий қоғоз турлари ишлаб чиқариладиган) ва думалоқ тўрли (баъзи қоғоз турлари ва картон ишлаб чиқариладиган) типларга бўлинади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.