Qönğizlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 431-b. — ziyouz.com
Qönğizlar QÖNĞIZLAR, qattiqqanotlilar — haşarotlar turkumi. 140 oilasi, 300 mingdan ortiq turi ma'lum. Q.ning tana uz. 0,25—180 mm. Yumşoqtanlilar oilasining vakillaridan boşqalarida tana qoplami sklerotlaşgan. Boş, kökrak, qorin qismlari bir-biridan aniq çegaralangan. Oldingi juft qanotlari qattiq ustqanot (elitra)ga aylangan bölib, qorin va ikkinçi — orqa juft parda qanotlarini himoya qiladi. Töla özgariş bilan rivojlanadi (q. Haşarotlar). Ovalsimon tuxumlari silliq qobiq bilan öralgan. Liçinkalari 2 xil: kampodesimon — harakatçan, oyoqlari yaxşi rivojlangan, yirtqiç (mas, sassiq qönğizlar, yumşoqtanlilar, bitxör xonqizi qönğizlari va b.) va eruksimonlar — seret, kamharakat.
Q.ning köpçiligi q.x. ekinlari, daraxt va oziq-ovqat mahsulotlarining zararkunandasi (yana q. Ombor zararkunandalari). Yetuk haşarotlar hamda ular liçinkalarining şikastlaş xarakteriga qarab, Q. barg kemi-ruvçilar (mas, bargxörlar, uzun-tumşuklar va b.), pöstloq osti yoki yoğoçda rivojlanuvçi p oya-tana kemiruvçilar (tilla qönğizlar, pöstloqxörlar, uzun möylov qönğizlar va b.), tuproqdagi ildiz kemiruvçilar (asosan, may qönğizi liçinkalari, qora Q. qirsildoq Q), meva va uruğ zararkunandalari (nay örovçilar, uruğ-xörlar, donxörlar va b.), ğalla mahsulotlari vateri zarar-kunandalariga bölinadi. Suğorma dehqonçilik mintaqasida foydali Q. (xonqizi qönğizlari, sassiq qönğizlar) ham yaşaydi. Göngxör Q, ölimtikxör q. kabi turlari çirindi va ölimtiklar bilan oziqlanib, tabi-atda sanitar vazifasini ötaydi.
Q.: Haşarotlar, Ombor zararkunandalari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎНҒИЗЛАР, қаттиққанотлилар — ҳашаротлар туркуми. 140 оиласи, 300 мингдан ортиқ тури маълум. Қ.нинг тана уз. 0,25—180 мм. Юмшоқтанлилар оиласининг вакилларидан бошқаларида тана қоплами склеротлашган. Бош, кўкрак, қорин қисмлари бир-биридан аниқ чегараланган. Олдинги жуфт қанотлари қаттиқ устқанот (элитра)га айланган бўлиб, қорин ва иккинчи — орқа жуфт парда қанотларини ҳимоя қилади. Тўла ўзгариш билан ривожланади (қ. Ҳашаротлар). Овалсимон тухумлари силлиқ қобиқ билан ўралган. Личинкалари 2 хил: камподесимон — ҳаракатчан, оёқлари яхши ривожланган, йиртқич (мас, сассиқ қўнғизлар, юмшоқтанлилар, битхўр хонқизи қўнғизлари ва б.) ва эруксимонлар — серэт, камҳаракат.
Қ.нинг кўпчилиги қ.х. экинлари, дарахт ва озиқ-овқат маҳсулотларининг зараркунандаси (яна қ. Омбор зараркунандалари). Етук ҳашаротлар ҳамда улар личинкаларининг шикастлаш характерига қараб, Қ. барг кеми-рувчилар (мас, баргхўрлар, узун-тумшуклар ва б.), пўстлоқ ости ёки ёғочда ривожланувчи п оя-тана кемирувчилар (тилла қўнғизлар, пўстлоқхўрлар, узун мўйлов қўнғизлар ва б.), тупроқдаги илдиз кемирувчилар (асосан, май қўнғизи личинкалари, қора Қ. қирсилдоқ Қ), мева ва уруғ зараркунандалари (най ўровчилар, уруғ-хўрлар, донхўрлар ва б.), ғалла маҳсулотлари ватери зарар-кунандаларига бўлинади. Суғорма деҳқончилик минтақасида фойдали Қ. (хонқизи қўнғизлари, сассиқ қўнғизлар) ҳам яшайди. Гўнгхўр Қ, ўлимтикхўр қ. каби турлари чиринди ва ўлимтиклар билан озиқланиб, таби-атда санитар вазифасини ўтайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.